KADERI ME ASPEKTET E TIJ TË NDRYSHME
HYRJE
Kaderi është programimi nga Zoti që zotëron dijen e pafund, që i sheh dhe i njeh të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen si një pikë të vetme dhe që, në esencë, për Të nuk mund të bëhet fjalë për të kaluar, të tashme dhe të ardhme, pra, është programimi, caktimi, përcaktimi, klasifikimi dhe paracaktimi nga ky Zot në planin informativ dhe me qenien e tyre informative i tërë gjithësisë nga mikrobota në makrobotë, nga molekulat në sistemet e gjer te njeriu-botë subjektive në të ardhmen e tij, nga më e vogla gjë gjer te më e madhja dhe, duke i marrë të gjitha këto nga plani informativ për t’i kaluar në planin e vullnetit, fuqisë dhe dëshirës hyjnore, përcaktimi dhe vlerësimi në Librin e Qartë (Kitabi Mubin) me qëllim për t’i treguar në botën e jashtme dhe (fizikisht) ekzistente, i gjithçkaje që ka për të ndodhur, para se të ndodhë!
Besimi ka gjashtë shtylla ose elementë përbërës, një nga të cilët është besimi te kaderi. Ashtu siç është i detyruar t’u besojë Allahut (xh.xh.), engjëjve, librave hyjnorë, të Dërguarve dhe ringjalljes pas vdekjes, njeriu është i detyruar t’i besojë edhe kaderit. Ndaj është e pamundur të mendohet besimi te kaderi si shtyllë ose element përbërës i veçantë i besimit dhe i përjashtuar nga shtyllat e tjera të besimit!
Ndërkaq, njeriu mendon, sillet, lëviz dhe vepron, pra ka dëshirë dhe vullnet. Fundja, të gjitha çështjet lidhur me kaderin dalin në pah pikërisht në raport me dëshirën dhe vullnetin e njeriut, ndryshe, çdo gjë që flitet ose do të flitej për kaderin, nuk do të kalonte përtej të qenit pohim i diçkaje që dihet. E thënë ndryshe, ta mendosh kaderin pa menduar ose pa marrë parasysh njeriun dhe vullnetin e tij, do të thotë pothuaj të shqetësohesh pa vend, me një gjë të kotë. Ashtu siç ka ndodhur që, me qenien dhe ekzistencën e tij, njeriu i ka dhënë gjithësisë një ngjyrë të veçantë, ashtu dhe me vullnetin e tij të pjesshëm, njeriu e ka sjellë çështjen e kaderit në një temë të rëndësishme, pothuajse i ka dhënë çështjes një ngjyrë të veçantë! Për këtë arsye, në këtë libër ne do të bëjmë fjalë për kaderin aty ku bëhet fjalë për vullnetin e njeriut, pra, në lidhje dhe në raport me të. Si përfundim, do t’u kërkojmë përgjigje disa pyetjeve të ngulura që herët nëpër mendjet mbi çështjen e vullnetshmërisë (zgjedhshmërisë) së pjesshme. Lutja jonë për Zotin qysh në krye të fjalës është të na mundësojë ta kuptojmë dhe tregojmë kaderin brenda botëkuptimit sunit. Sepse është vetëm mirësia dhe bujaria e Tij që mund të na japin sukses në një temë dhe çështje të tillë!
1. Kuptimet leksikore dhe terminologjike të kaderit
Si kuptim leksikor, fjala kader do të thotë matje, vlerësim, trajtësim dhe formësim. Në arabisht, kadera do të thotë: vlerësoi, caktoi, ndau në pjesë, i caktoi secilit pjesën e vet, si dhe mundi, pati fuqi, qe i aftë. Kurse trajta foljore kaddera do të thotë vendosi, ekzekutoi, veproi. Kështu, duke u nisur nga këto kuptime leksikore të fjalës kader, mund të bëhet ky përkufizim terminologjik për të:
“Kaderi është akti i përcaktuar dhe ekzekutuar nga Allahu (xh.xh.) si kada.”
Ajetet kuranore që kemi përzgjedhur janë të tilla që e mbështesin këtë përkufizim.
“Çelësat e të fshehtës janë te Ai, të fshehtën vetëm Ai e di. Ai di gjithçka ndodhet në tokë e në det. Ai ka dijeni për gjethen që bie, për farën që ndodhet brenda errësirës së nëntokës. Çdo gjë e njomë dhe e thatë ndodhet në Librin e Qartë!”
“Thuaju: “Unë s’jam në gjendje t’i shkaktoj ndonjë dëm apo dobi vetes jashtë dëshirës së Allahut. Çdo popull ka afatin e vet. Prandaj, kur t’u vijë ai, ata nuk mund ta shtyjnë për asnjë çast e as ta shpejtojnë”
“Çdo gjë e fshehtë në qiej e në tokë është padyshim në Librin e Qartë!”
“Pa dyshim, jemi Ne që i ringjallim të vdekurit, që shkruajmë ato që kanë bërë dhe veprat që kanë lënë! Dhe kemi llogaritur çdo gjë në një libër krejt të qartë!”
“(O i Dërguar!) Pa dyshim, Libri që t’u shpall është një Kuran i famshëm që ndodhet në Leuhi Mahfudh!”
“Dhe thonë: “Nëse jeni fjalëdrejtë, thoni, kur do të ndodhë ky ndëshkim?” Thuaju: “Atë e di vetëm Allahu, kurse unë jam vetëm një paralajmërues!”
Në një aspekt, kadaja dhe kaderi janë e njëjta gjë. Në kuptimin tjetër, bazë, kaderi është paracaktimi dhe vendimi i Allahut (xh.xh.), kurse kadaja është ekzekutimi i vendimit të Allahut, pra zbatimi në praktikë i paracaktimit të bërë prej Tij mbi diçka.
Kaderi është përkatësia ndaj Allahut (xh.xh.) e çdo gjëje në planin informativ dhe me qenien e vet me karakter informativ para se të ndodhë. Gjëja që ka hyrë në kushtet e ekzekutimit (kryerjes) dhe që përpiqet të zërë vendin e vet mes vargut të ekzistencave, shkruhet e shënohet me anë të engjëjve të respektuar në formë kopjesh të Leuhi Mahfudh, në leuhi mahv dhe isbat, me kusht që të jetë brenda dijes së Allahut (xh.xh.).
Kaderi është bashkëshoqërimi i përpjekjes njerëzore me aktin krijues të Allahut (xh.xh.). Me fjalë të tjera, njeriu parashikon një akt, e dëshiron dhe i futet me vullnetin e vet dhe, ndërkaq, Allahu, po të dëshirojë, e krijon atë akt. Ja pra, kaderi është që Allahu (xh.xh.) që i njeh materien dhe dukuritë me dijen e Tij të pafillim e të pafund (eternale), t’i përcaktojë gjërat që kanë për të ndodhur, para se të ndodhin.
Kjo do të thotë se nuk është e drejtë që, duke u parë si një titull i diturisë hyjnore, kaderi të konsiderohet vetëm si i tillë. Edhe pse si fushë, kaderi është caktimi, vlerësimi dhe vendimi i Zotit me anë të diturisë së Tij, në të njëjtën kohë, kader do të thotë edhe Dëgjimi, Shikimi, Dëshira dhe Vullneti i Tij. Në këto kushte, mohimi i kaderit merr kuptimin e mohimit të të gjitha atributeve të Zotit. Është për këtë arsye që shumë analistë e kanë trajtuar çështjen e kaderit brenda kuptimit të Individualitetit të Tij të Lartë. Ata kanë thënë: “Nuk është nevoja për të hapur një diskutim të posaçëm për kaderin. Atje ku trajtohet Individualiteti i Lartë, është e detyrueshme të trajtohet edhe kaderi”. Meqë ky mendim i tyre, në një aspekt, nënkupton që kaderi të mos futet e të mos pranohet mes shtyllave të besimit, ne nuk themi si ata. Ne themi kështu: “Siç u besojmë Allahut (xh.xh.), engjëjve, librave, profetëve dhe ringjalljes, ne i besojmë edhe kaderit; mjafton që të mos themi ndonjë fjalë që, në mënyrë të përmbledhur ose të detajuar, në këtë apo atë formë, të kuptohet si mohim i kaderit. Sa për të vërtetën e çështjes, Ahmed b. Hanbel thotë: “Kaderi rrjedh nga fuqia e Zotit!” Si rrjedhojë, ai që e mohon kaderin, mohon edhe shumë gjëra mbi Individualitetin e Lartë të Zotit, bindja mbi hyjnoren shndërrohet në diçka të lëkundur dhe një sistem i tërë besimi dhe bindjeje përmbyset. Prandaj kaderi është një temë shumë e rëndësishme. Ata që nuk e kanë trajtuar këtë temë brenda mendimit suni, gjithmonë kanë devijuar. Edhe racionalizmi i mutezilive, edhe determinizmi i xhebrive është një deviacion i tillë.
2. Kaderi përcaktues që sundon në gjithësi
Në gjithësi sundon kaderi, plani, programi, masa dhe baraspesha.
“Allahu di se ç’bart çdo femër në mitër, se ç’shtojnë e se ç’hedhin mitrat. Tek Ai, çdo gjë ka një masë të caktuar. Ai e njeh edhe të dukshmen, edhe të padukshmen, Ai është i madh e i lartë! Për Të janë njëlloj si ai që flet fshehtazi, si ai që e thotë mendimin haptazi, si ai që fshihet në errësirën e natës, si ai që del sheshit në mes të ditës!”
“Nuk ka asgjë që të mos e ketë thesarin tek Ne dhe Ne e zbresim atë vetëm sipas një mase të caktuar!”
“Ai e ka ngritur qiellin dhe ka vendosur ekuilibrin!”
Këto ajete na tregojnë ne për planin, programin, masën dhe ekuilibrin.
Në gjithësi ka një kader (paracaktim) aq gjithëpërfshirës dhe në kuadër të gjerë, saqë asgjë nuk mund të përfytyrohet jashtë tij. Allahu (xh.xh.) që e ka krijuar gjithësinë nga plasja e farës te pranvera, nga lindja e njeriut te lindja e yjeve dhe e galaktikave, te çdo gjë, me diturinë e Tij të gjerë, ka përcaktuar një kader, plan e një program të tillë që shkencëtarë e studiues nga të katër anët e botës, me qindra-mijëra vepra përpiqen t’i bëhen interpretë rregullsisë, harmonisë dhe kaderit që sundojnë në gjithësi. Atje ku edhe Marksi, madje, flet për një determinizëm, miq e armiq, besimtarë e mosbesimtarë, çdo njeri pranon dhe do ta pranojë se në gjithësi ka një plan dhe kader të caktuar. Ç’është e vërteta, edhe disa autorë islamë si ibni Halduni flasin për përcaktimin dhe, madje, e përgjithësojnë këtë edhe në jetën e shoqërisë, siç po ndodh kohët e fundit edhe në mendimin perëndimor, për shembull, në historizëm, por ne, brenda mendimit suni, e lidhim këtë me kushte të caktuara dhe vetëm me këto kushte mund ta vlerësojmë dhe ta pranojmë. Ndërkaq, ne themi se në çdo gjë sundon një kader i përgjithshëm ku futet edhe vullneti i njeriut.
Edhe duke bërë një orë ose ndërtesë, në fillim ne vizatojmë një plan dhe projekt, bëjmë llogaritje të hollësishme dhe, me matje dhe vija të përpikta, bëjmë paravlerësimin e objektit që do të dalë në shesh në të ardhmen. Atëherë, a është e mundur të mendohet pa plan, pa program e pa matje masa dhe ekuilibri mes këtyre sistemeve marramendëse, mes botës së atomeve dhe mes njerëzve? A mos është kjo rregullsi e harmoni marramendëse më e ulët në vlerë sesa rregullsia dhe harmonia që pranuam te një orë ose ndërtesë, që, ndërsa planin dhe programin për këto i pranuam, kurse te ato të mos i pranojmë?
Farat dhe bërthamat janë “arkëza” të vogla të ngarkuara me kader. Çdo etapë që ka për të kaluar pema dhe gjithë jeta e saj është e shënuar te fara. Nga shumë fara që, për nga ndërtimi, duken si të ngjashme të njëra-tjetrës, që janë të përbëra nga të njëjtat lëndë të thjeshta, kur bien në tokë, mbijnë mijëra lloje lulesh, bimësh e drurësh. Çdo farë, duke marrë një formë dhe trajtë të caktuar për të nga kaderi ose brenda përmasave të bëra kader për të, e paraqet veten mbi tokë për sytë që shohin me anë të formës dhe veshjes së saj të posaçme. Edhe sikur mijëra rrobaqepës të përpiqen vite të tëra për t’i “qepur” edhe një peme të vetme një rrobë të tillë të patëmetë, nuk mund të kenë sukses. Kurse qysh nga dita kur u ngrit bota, pemët dhe drurët i bëjnë vetë veshjet e veta, gjë që kurrë nuk mund të shpjegohet pa ia kushtuar një kaderi të caktuar!
Pa shihe këtë pallat të shkëlqyer të gjithësisë! Njeriu që rri pranë teleskopit, sheh përtej pesë milion vitesh dritë. Domethënë, po të shuhet një nebulozë tani, ti mund ta dallosh shuarjen e saj vetëm pas pesë milion vitesh dritë. Ose, po qe se ti je dritë dhe nisesh të shkosh në atë nebulozë, mund të arrish vetëm pas pesë milion vitesh dritë! Ja pra, kjo gjithësi e stërmadhe, kjo rregullsi marramendëse vazhdon në ecurinë e saj që e shtyn njeriun në habi! Veçanërisht, mes këtij universi dhe universit subjektiv, njeriut, ekziston një lidhje e ndërsjellë shumë serioze që tregon Individualitetin që mban në këmbë në përmasa shumë të imta ekuilibrin mes këtyre dy universeve, si dhe dijen e Tij të pafundme dhe paravlerësimin e Tij. Përputhja funksionale mes organeve të trupit të njeriut mund të vëzhgohet në tërë gjithësinë. Jean ka të drejtë: Individualiteti që ka ngritur botën e atomeve, botën njerëzore dhe të gjitha botët e tjera, i ka ngritur të gjitha këto sipas përmasash gjeometrike. Në gjithësi sundon një rregullsi gjeometrike që shihet me sy. A mos vallë kjo gjeometri e imët është e pamjaftueshme për ta provuar Zotin e Përjetshëm që e ka ngritur gjithësinë sipas përmasave më të imta?
Le ta parashtrojmë çështjen duke e thjeshtëzuar edhe pak.
Po qe se ju doni të ngrini një ndërtesë qoftë edhe të thjeshtë, më së pari i drejtoheni dikujt që e pranoni si të aftë në këtë fushë, dhe merrni mendimin e tij. Sepse edhe gabimi më i vogël që mund të bëni në fushë të statikës, disa herë mund të bëhet shkak që ndërtesa të shembet sapo të ngrihet. Prandaj duhet që t’ia ngarkoni dikujt të bëjë llogaritjet statike të ndërtesës që dëshironi të ngrini. Ndërkaq, kjo ndërtesë e thjeshtë kërkon një plan dhe projekt të vetin. Kështu, ju mund të filloni ngritjen e ndërtesës pas një sërë parapërgatitjesh. Gjithashtu, për të ruajtur marrëdhëniet e ndërtesës që do të bëni, me vendbanimin ku ndodheni, duhet të mbani parasysh planin rregullues përkatës të zonës për ta ngritur ndërtesën në vendin e duhur dhe në formën e duhur. Gjithë ky kujdes dhe kjo përgatitje e imët vetëm për një ndërtesë të thjeshtë! Kurse në gjithësi ka një masë tejet të imët. A doni shembull? Hidhini një sy imtësisë së raporteve dhe marrëdhënieve mes vetes tuaj dhe një kafshate molle që futët në gojë. Marrëdhënia mes shijes së mollës dhe gojës suaj, mes vitaminave që përmban molla me trupin tuaj, madje mes hijes së pemës nga e këputët mollën dhe trupit tuaj që ka nevojë për hije, mes gazit helmues që nxorët dhe gëlltitjes së kafshatës së mollës, mes ajrit të pastër dhe mushkërive tuaja që i mbushët me atë ajër janë vetëm disa nga raportet dhe marrëdhëniet mes këtyre dy trupave. Raporte të tilla mund të gjenden me qindra!
Në daçi, trajtojeni çështjen brenda një rrethi kaq të ngushtë, në daçi, vlerësojeni në përmasa të yjeve dhe galaktikave. Në çdo vend do të shihni një ekuilibër dhe masë të përcaktuar në mënyrën më të detajuar.
Një spermatozoid kurrsesi nuk gënjen. Ai vepron sipas një plani dhe programi të caktuar. Me gjuhën e kromozomeve, me detyrën e pagabueshme të ARN-së dhe ADN-së dhe deklarimin e qelizave, thotë “do të bëhem njeri me gojë, gjuhë, buzë, vetull, vesh, fytyrë, ndjenja dhe aftësi duke kaluar nëpër shumë etapa” dhe bëhet.
Sipas astrofizikanëve, për çdo pikë të gjithësisë dihen përmasat e saj dhe lloji i ndikimit magnetik që vepron aty. Sepse pikat gjeometrike dhe madhësitë e forcave ekzistojnë që më parë. Edhe me shpikjen e kompjuterëve është kuptuar se çdo qenie në gjithësi, është krijuar duke u programuar. Kjo është kështu që nga atomet gjer te yjet. Në Leuhi Mahfudh është caktuar dhe përcaktuar çdo gjë. Ja, kësaj ne i themi kader.
Ndërkaq, këtu duhet sqaruar kjo specifikë: Të gjitha ato që kemi thënë qysh në krye e gjer këtu, kanë të bëjnë me kaderin e detyruar, përcaktues, pra, me kaderin ku nuk merr pjesë vullneti i njeriut, me kaderin që vepron në tërë gjithësinë. Ky kader është i përbotshëm, universal. Në të, vullneti i njeriut nuk merret parasysh aspak. Allahu (xh.xh.) krijon dhe, për këtë, nuk pyet askënd. Ai është Xhebbar, Determinues. Ndërkaq, në çdo krijim të Tij ka kuptim dhe urtësi, vetëm se këto nuk janë kushtëzuese dhe përcaktuese për Të, sepse “Allahu është Ai që bën çdo gjë që dëshiron”. Nga dita kur është krijuar, nën shtytjen e këtij kaderi përcaktues, toka jonë vazhdon të rrotullohet rreth diellit dhe vetvetes. Askush nuk mund t’i thotë “ndal!” këtij rrotullimi! Dielli dhe hëna kanë hyrë në një garë të papërmbajtur dhe askush nuk mund t’i vërë pengesë kësaj gare. Sepse në këtë rrotullim e në këtë garë sundon plotësisht një kader determinues. Çdo gjë është e detyruar t’i nënshtrohet këtij kaderi!
3. Kaderi është çështje ndërgjegjeje
Ekzistenca e Zotit dhe profetësia e Muhamedit paqja qoftë mbi të! mund të provohen me argumente shkencore të ndryshme. Madje edhe çështjen e ringjalljes pas vdekjes mundemi ta provojmë me argumente shkencore. Por kaderi nuk është kështu. Kaderi është çështje konstitucioni shpirtëror dhe ndërgjegjeje, nuk është çështje shkencore dhe teorike.
Njeriu i beson kaderit sipas nivelit të vet të besimit, e kupton dhe e pranon atë në përmasat e kapacitetit të vet mendor. Sa e sa njerëz ka që kanë parë e kaluar shumë gjëra gjatë gjithë jetës, por kanë ikur pa kuptuar as çështjen më të vogël mbi kaderin. Këta persona që nuk i kanë bërë vend aspak në ndërgjegjet e tyre kuptimit të të fshehtës së kaderit, janë seriozisht njerëz fatkeqë. Është e pamundur të të mos vijë keq për ta, megjithëse, siç thuhet, “ai që e pranon dëmin me vullnetin e vet, nuk e meriton dhembshurinë”! Këta nuk kanë mundur ta ndjejnë e ta kuptojnë se pas veprimeve të veta është veprimi i Zotit, se është Zoti zbatuesi i veprimeve të tyre! Sytë e tyre janë të shuar, vështrimet e tyre nuk kanë arritur dot gjer te e vërteta se punët që kanë për të bërë, janë përcaktuar qysh më parë nga Zoti në planin informativ. Jeta e tyre kalon në primitivizëm mendor, prandaj është shumë e vështirë që njerëz të tillë të mos bien në mendime të shtrembra!
4. Përfitimet e besimit mbi kaderin
Kurse njeriu që e njeh çështjen e kaderit dhe që i zgjidh të fshehtat e kaderit etapë pas etape sikur të zgjidhte nyje, si përfundim, çdo gjë ia atribuon Zotit dhe arrin te e vërteta e shprehur nga ajeti kuranor që thotë: “Allahu ju krijon ju dhe bëmat tuaja!”
Është Allahu që i krijon të gjitha llojet e akteve tona. Ngrënia, pirja, ulja, ngritja, mendimi dhe të folurit tonë krijohen nga Allahu. Në të vërtetë, çdo gjë që ekziston si e krijuar, është krijesë e Allahut. Ja pra, ai që mendon si finalist e sheh këtë të vërtetë krejt lakuriq. Kthjelltësia e pikëpamjes së përftuar prej finalistit me rrugën e ndërgjegjes është si kthjelltësia e shikimit të diellit nga dikush në mes të ditës. Për pasojë, është mjaft e vështirë që finalisti të mos bjerë në determinizëm.
Ndërkaq që propozimi dhe përgjegjësia e njeriut të mos zhduken duke ia kushtuar çdo punë, çdo akt Allahut, hyn në veprim vullneti (dëshira dhe vullneti) i njeriut që i thotë “ti je përgjegjës”, që ia kujton njeriut se është përgjegjës. Kurse që njeriu të mos bëhet krenar në rastin e punëve dhe akteve të mira e të bukura, hyn në veprim kaderi që e shpëton njeriun nga rënia në krenari, duke i thënë: “Mos u bëj krenar, nuk je ti që e ke bërë këtë!” Kështu, njeriu ngre ekuilibrin dhe për sa kohë të jetojë duke menduar kështu, mundet të mbetet gjithmonë i ekuilibruar.
Njeriu nuk mund t’ia kushtojë vetes bukuritë e dala prej tij, të krijuara tek ai dhe prej tij, sepse të gjitha ato bukuri janë plani i Zotit. Në të kundërt, njeriu hyn në politeizëm ose herezi të fshehtë. Është drejtpërdrejt Allahu që i jep bukuritë. Unit të njeriut kurrë nuk i pëlqejnë bukuritë. Sigurisht që, këtu, me “bukuri”, ne e kemi fjalën për bukuritë në vetvete; gjërat që i pëlqejnë unit ne nuk i pranojmë për bukuri. Po, egoja ka qenë vazhdimisht armiku i të bukurës dhe i bukurisë së vërtetë dhe gjithmonë ka për të qenë armiku i tyre, sepse e tillë është përbërja e unit.
Është uni ai që e kërkon të keqen. Prandaj, përgjegjësia për të keqen i përket plotësisht unit. Ajeti Kuranor i bashkon këto dy parime kryesore dhe thotë kështu:
“Çdo e mirë që të vjen ty, është nga Allahu, kurse çdo e keqe, nga nefsi (uni) yt!”
Ti nuk mund të krenohesh me bukurinë tënde, sepse ajo bukuri nuk është personalisht e jotja, nuk vjen prej teje. Të gjitha bukuritë që ke ti, janë dhuratë dhe mirësi e Zotit për ty. Ndërkaq, dhurata dhe mirësia kërkojnë falënderim dhe thjeshtësi. Sa për mëkatet e tua, zgjedhshmëria dhe dëshira e jote e vullnetshme janë kusht bazë për krijimin e tyre. Atëherë, edhe përgjegjësia të takon ty, sepse Zoti ka krijuar atë gjë ndaj të cilës je prirë ti, atë që ke menduar ti për të bërë si dhe atë që ke kërkuar të bësh, me një fjalë, Zoti ka krijuar atë që ke zgjedhur ti, dëshirën tënde volitive. Ndërkaq, të gjitha këto që po themi, e po tregojmë, janë përsëri specifika të konstitucionit shpirtëror dhe ndërgjegjes, për rrjedhojë, të kuptueshme në këtë kuadër. E thënë ndryshe, është vetëm një dëshmitar që mund të dëshmojë për prirjen tënde të brendshme dhe veprimin për ta zbatuar atë prirje: ndërgjegjja jote! Zoti e ka bërë ndërgjegjen tënde dëshmitare të diturisë dhe të dijes së Tij.
Njeriu fillestar përsa i përket besimit mbi kader, i beson kaderit duke i parë të kaluarën dhe të tashmen në kuadrin e kaderit dhe, në kushtet kur është i rrethuar nga të katër anët prej mijëra ngatërresash, shqetësimesh e fatkeqësish, thotë “ky është caktimi i Zotit për mua” dhe shpëton nga rënia në pesimizëm. Ndërkaq, të ardhmen dhe mëkatet i sheh edhe nga këndvështrimi i vullnetit të vet dhe nuk bie në dembelizëm duke menduar se, “sido që të jetë, do të ndodhë ajo që është shkruar”, si dhe nuk e bën përgjegjës “të shkruarën”, kaderin për mëkatin që ka për qëllim të bëjë ose e bën, duke e përdorur, kështu, kaderin, si mjet justifikimi e ngushëllimi për veten. Zoti thotë në Kuran: “Pa dyshim, njeriut i takon vetëm ajo që ka bërë!” Allahu e krijon edhe të mirën, edhe të keqen, sepse krijimi është i posaçëm vetëm për Të, por kush e kërkon të keqen, do ta vuajë edhe ndëshkimin përkatës! Besimi në këtë mënyrë është parim për fillestarët. Nuk mund të lejohet që një fillestar të shkojë më tutje, ta trajtojë fund e krye çështjen e kaderit duke u marrë me hollësitë e tij, sepse kaderi është një çështje shumë delikate dhe një terren i rrëshqitshëm ku njeriu e humb ekuilibrin, i rrëshqasin këmbët dhe rrëzohet. Imam Ebu Hanife i ndalonte nxënësit e vet të debatonin për çështje të tilla. Dhe, kur e pyesnin se pse ai vetë debatonte për to, përgjigjej: “Unë flas sikur të kisha mbi krye një zog, duke u dridhur se mos e tremb e ikën!” Me fjalë të tjera, ai donte t’u thoshte nxënësve kështu: “Kur flisni, ju flisni (debatoni) për të dalë fitues mbi kundërshtarin. Gabimet e kundërshtarit ju gëzojnë. Prandaj unë ju ndaloj të flisni e të debatoni për çështje të tilla!”
Ndjeshmëria dhe delikatesa e kësaj teme nuk hedh hije mbi logjicitetin e çështjes që parashtrohet. Ndërkaq, kur parashtrohen dhe trajtohen disa çështje, nuk është e drejtë që njeriu të flasë spontanisht ose si t’i vijë për mbarë. Veçanërisht tema e kaderit kërkon përpikërinë dhe pedantizmin e një mjeshtri argjendar ose kimist.
5. Kaderi dhe vullneti nuk janë antagonistë të njëri-tjetrit
Në thelb, mes vullnetit dhe njeriut nuk ka kundërshti dhe përjashtim. Vullneti i njeriut me kaderin shkojnë paralel. Nëse vajtja e njerëzve në Xhenet me mirësitë që kanë bërë dhe vajtja në Xhehenem me mëkatet dhe të këqijat që kanë bërë, është një realitet, fiksimi i këtyre nga Zoti në gjuhën e kaderit është në një aspekt, mbështetje e vullneteve. Kjo do të thotë se te njeriu është një fuqi që e shtyn atë në dobi, mbarësi, mirësi dhe, për pasojë në Xhenet ose krejt e kundërta, bëhet shkak që njeriu të rrokulliset në të keqe, në mëkat dhe, për pasojë në Xhehenem. Kjo fuqi është bazë për kaderin. Kjo fuqi është vullneti. Dhe ekzistenca e këtij vullneti nuk është pengesë për paracaktimit e Allahut.
Në fakt, edhe për të gjitha aktet tona mund të mendojmë kështu. Për shembull, po të duam ta ngremë dorën lart, po të mos ketë ndonjë pengesë fizike, mund ta ngremë; po të duam të flasim, mund të flasim. Fakti që ne jemi të aftë t’i kryejmë këto akte, provon se tek ne ka diçka, ka një vullnet. Kësaj, po të doni, i thoni vullnet, po të doni, i thoni zgjedhje e lirë e pjesshme, po të doni, i thoni dëshirë, përfundimi nuk ka për të ndryshuar. Ekzistenca e kësaj gjëje, përbërjen e së cilës nuk e dimë, është e qartë si drita e diellit, sa nuk ka nevojë për asnjë lloj vërtetimi.
Le të vijmë tek kuptimi i paracaktimit hyjnor. Zoti sikur i thotë njeriut kështu: “Unë e di se në këtë kohë ti do ta përdorësh vullnetin tënd në këtë drejtim dhe për këtë veprim. Prandaj dhe po e caktoj për ty atë veprim në atë mënyrë!” Ja, kjo do të thotë ta mbështesësh vullnetin e njeriut.
Allahu është Ai që e ka krijuar materien. Ndërkaq, në lidhje me ato akte ku vepron vullneti i njeriut, nga Zoti dihet që më parë se në ç’drejtim do të veprojë vullneti i njeriut dhe sipas kësaj bëhet edhe paracaktimi i Zotit. Atëherë, themi se kaderi e mbështet vullnetin e njeriut, nuk e anulon. E thënë ndryshe, në një aspekt, kaderi e përmbledh edhe vullnetin e njeriut, gjë që është mbështetje e vullnetit të njeriut, jo anulim ose mohim i tij!
6. Kaderi është lloj dijeje
Kaderi është një plan dhe projekt i hartuar në dijen e Zotit për materien. Ndërkaq, ta dish një gjë, nuk do të thotë ta kesh sendërtuar ose do ta sendërtosh pa tjetër atë gjë. Për shembull, edhe sikur ju të bëni planin e një mijë ndërtesave, edhe sikur të projektoni studimin e hollësishëm të qindra fabrikave, asnjëra prej këtyre nuk do të sendërtohet vetëm e vetëm pse u keni dhënë formë të prerë në kokën tuaj. Që të sendërtohen ato, ka nevojë për vullnet dhe fuqi. Në të kundërt, ndërtesat ose fabrikat që i projektuat, do të mbeten gjëra që i dini vetëm ju ose që mund t’i marrin vesh edhe të tjerët nga studimi i projekteve tuaja, por gjithmonë do të mbeten “vepra në letër”. Ndërkaq, e veçanta juaj është se në imagjinatë vazhdoni të përsilleni brenda në ndërtesë ose fabrikë, kurse një ndërprerje sado e vogël në imagjinatën tuaj e fshin ndërtesën ose fabrikën e ngritur në imagjinatë dhe që jeni duke e shëtitur. Madje, ngaqë imagjinata jua ndërpret ndihmën, juve ju duket sikur nuk e keni menduar e projektuar fare.
Edhe një herë tjetër ta kujtojmë se kaderi ka karakter informativ, pra është një lloj dijeje. Ndërkaq, dija, njohja, janë gjithmonë të varura nga e dhëna dhe informacioni mbi të. E thënë ndryshe, një gjë dihet (njihet) sipas të dhënave mbi përbërjen e saj. Kurse e dhëna, informacioni, nuk varen nga dija dhe njohja. Kështu, Zoti e di se ç’kemi për të bërë ne, si kemi për ta përdorur vullnetin tonë ne dhe vlerësimin e Tij e bën sipas dijes së Tij. Dija e Tij është e gjerë, përfshirëse, gjithëpërfshirëse. Përdorimi i shprehjes “varet nga dija e Zotit” është jashtë edukate. Ne e përdorim këtë shprehje vetëm për ta përshtatur çështjen ndaj mendjes dhe aftësisë sonë të konceptimit.
Le të mendojmë një tren. Largësia që do të përshkojë ky tren mes dy stacioneve, për sa i përket kohës, është e caktuar. Përfundimi i nxjerrë me anë të llogaritjeve të detajuara, dihet shumë para se të niset treni dhe, disa herë, kjo e dhënë sillet në diçka të detyrueshme. Ja pra, ky përfundim i njohur është plan dhe projekt. Po qe se këtë çështje do ta përshtatnim me temën tonë, ose do të ngrinim një analogji mes kësaj çështjeje dhe temës sonë, do të thoshim se ky është kaderi. Ndërkaq, informacioni dhe kaderi (plani dhe projekti përfundimtar i lëvizjes së trenit nga njëri stacion në tjetrin) nuk është një fuqi detyruese (përcaktuese, imponuese) që e vë trenin në lëvizje. E thënë ndryshe, treni nuk do të shkojë në orën e caktuar në stacionin e caktuar për shkak të këtij plani dhe projekti, por pse treni do të arrijë në një orë të caktuar në stacionin e caktuar, këto shkruhen në kaderin e trenit, domethënë në planin dhe projektin e tij. Sepse dija varet nga të dhënat (informacioni). Dihet siç ka për të ndodhur dhe sipas kësaj bëhet vlerësimi.
Dija e Zotit e sheh të gjithë qenien me ato që kanë ndodhur dhe do të ndodhin nga një pikë vështrimi e lartë (nga pikëvështrimi hyjnor) si një çast dhe pikë të vetme. Në dijen e Tij, shkaku dhe pasoja, fillimi dhe përfundimi janë të ndërthurur dhe të mbledhur në një pikë të vetme. Prandaj për Zotin nuk ka fillim-fund, më parë-më pas. Pra, dija e Zotit e ka përfshirë çdo gjë me të gjitha aspektet e saj. Me këtë dije Zoti bën edhe vlerësimin e përcaktimin e Tij. Ndaj themi se, në aktet e vullnetshme, ky përcaktim është bërë duke mos lënë mënjanë ose përjashtuar vullnetin.
Të gjitha bëmat e njeriut janë të regjistruara që më parë në Leuhi Mahfudh. Kaderi i varur në qafën e njeriut më pas është nxjerrë (cituar) nga Leuhi Mahfudh. Këtë të vërtetë na e tregon ajeti Kuranor:
“Çdo njeriu ia varëm bëmën e tij në qafë!”
Çdo gjë që ka për të bërë njeriu, është shkruar që më parë. Me ato që bën, njeriu vetëm zbaton atë që është shkruar për të. Ndërkaq ky shkrim është sepse dihet që më parë se ç’ka për të bërë njeriu. Por ai nuk është një forcë imponuese për të. Kur të vihen pranë e pranë defteri i varur në qafën e njeriut me defterin e bëmave të tij të shkruar nga engjëjt, do të shihet se njeriu s’ka bërë gjë tjetër veçse një nga një ato që kanë qenë shkruar për të qysh më parë. Pastaj Zoti do t’ia lexojë njeriut këtë shkrim dhe njeriu do të japë llogari sipas këtij shkrimi!
Këtu, për rrjedhojë, dua të nënvizoj edhe këtë specifikë: Personat që merren seriozisht me çështjen e shpirtit, thonë se shpirti është, në të njëjtën kohë, dublant i njeriut. Pra, ata tërheqin vëmendjen se, ngjitur me trupin precedent ndodhet një aspekt i dytë i tij ku shkruhen vlerësimet dhe përcaktimet mbi aventurën e jetës së njeriut. Për rrjedhojë, kërkohet se, kur të mësohen përbërja dhe funksionet e caktuara të shpirtit, do të mund të njihen në një raport të caktuar edhe gjërat që i kanë ndodhur njeriut. Fundja, ata që merren me shkencën e fizionomisë, domethënë, me kuptimet që shpreh struktura fizike e njeriut, nga vijat e dorës si shprehje të reflektimit të kaderit në trup, munden të thonë, qoftë edhe pjesërisht, se ç’ka për t’i ndodhur njeriut. Madje, personat me zgjuarsi dhe aftësi parashikuese të shquar, duke parë në fytyrën e njeriut dhe shprehjen e saj, mund të ndjejnë në të një sërë të dhënash të kaderit. Kjo s’do të thotë njohje e së fshehtës. Sepse sipas tyre, të fshehtat që kanë të bëjnë me kaderin janë të formësuara në trupin e njeriut në formë shenjash. Edhe sikur ato që thuhen, të quhen e fshehtë sipas atyre që nuk i njohin këto shenja, e fshehta në kuptim të vërtetë nuk mund të mbahet e kufizuar me këto lloj njoftimesh. Pra, këto që po themi, nuk bien në kundërshtim me përfundimin se “vetëm Allahu e di të fshehtën”!
Përpjekjet për të lexuar kaderin duke parë në shenjat e vendosura nga Allahu në trupin e njeriut, hasen edhe në kohën e Profetit. Atëherë, atyre që merreshin me këtë lloj shkence, u thuhej “kaif” (fizionomist). Profeti jo vetëm që s’pati dalë kundër veprimtarisë së tyre, por një herë edhe vetë pati sjellë një të tillë në shtëpi për të parë lidhjen mes Zejd b. Harithes, libertit të vet, dhe të birit të Zejdit, Usame b. Zejd. Ndërsa Zejdi ishte zezak, i biri ishte lëkurëbardhë. Prandaj, birësia e Usames ndaj Zejdit përflitej në popull. Një ditë, ndërsa të dy po flinin, Profeti solli një fizionomist për të dalluar lidhjen mes tyre nga shenjat trupore. Ata po flinin pranë e pranë. Profeti i mbuloi krejt duke ua lënë të zbuluara vetëm këmbët. Fizionomisti nuk i njihte. Ai ua pa vetëm këmbët dhe tha: “Këto këmbë kanë lidhje me njëra-tjetrën!” I gëzuar, Profeti shkoi te Hz. Aisheja (r.a.) dhe i tha: “O Aishe, Usame është i Zejdit!” Duke sjellë fizionomistin, Profeti donte që fizionominë e pranuar nga populli dhe që kishte vendin e vet në jetën shoqërore, ta përdorte si një argument dhe provë të përshtatshme për këndvështrimin e popullit. Mes thënies së fizionomistit dhe asaj që dinte Profeti, nuk kishte ndonjë kundërshti, ndaj Profeti donte që thënia e fizionomistit të përhapej dhe pranohej në popull.
7. Roli i kaderit
Ne nuk e shohim vullnetin e njeriut me vështrimin e sotëm. Kjo është pikëpamja e sunive, Ehli Sunet uel Xhemaat, dhe që në çështjet e besimit përfaqësojnë shumicën e myslimanëve.
Duke i numëruar një e nga një të gjitha organet që formojnë qenien tonë, pranojmë se ato ekzistojnë dhe se janë të krijuara nga ana e Allahut. Për shembull, unë kam një kokë, koka ime ekziston dhe është e krijuar nga ana e Allahut. Unë kam një hundë dhe ajo është e krijuar nga Allahu. Unë kam këmbë, kam krahë, kam sy dhe të gjitha këto janë të krijuara nga ana e Allahut. Por për vullnetin nuk mundemi ta përsërisim të njëjtën fjali. Ne kemi vullnet, por, meqë vullneti nuk ka një trup të dukshëm, të jashtëm, nuk është i krijuar. Prandaj nuk mundemi ta shohim vullnetin tonë me vështrimin e sotëm. Gjërat e papranishme janë gjëra të pakrijuara, por këto dihen nga Allahu, domethënë, edhe ato e kanë një trup në planin informativ. Por vetëm kaq. Vullneti dhe fuqia hyjnore nuk kanë hyrë në lidhje me to. Po të ndodhte ndryshe, pra, po qe se edhe vullneti ynë do të ishte krijuar dhe do të ekzistonte me një trup të jashtëm si organet tona, atëherë do të hynte në mes imponimi, determinimi!
Zoti na krijoi ne pa na pyetur, pra, me detyrim. Po të na ish krijuar edhe vullneti kështu, nuk do të mund të bëhej fjalë për përgjegjësi për asnjë nga veprimet tona.
Ndërkaq, natyrisht që edhe askush nuk do të mund të kërkonte shpërblim për të mirat që kishte bërë ose do të bënte. Sepse si ai që do të bënte mirë, si ai që do të bënte keq, nuk do të kishte mundësi të vepronte ndryshe. Kurse me vullnetin tonë puna qëndron ndryshe. Vullneti i njeriut nuk është krijuar si ekzistent në vetvete. Ndoshta vullnetit i është dhënë një trup konvencional. Si vijat konvencionale dhe imagjinare në gjeometri, edhe vullneti dhe zgjedhshmëria e pjesshme kanë një trup konvencional dhe imagjinar. Prandaj është e pamundur që një qenie dhe një trup i tillë të vlerësohet me peshore dhe njësi matjeje.
Ja pra, vullneti ynë ka një trup të tillë krahasues që s’ka asnjë peshë. Ndërkaq, vullneti ynë është kusht elementar për veprimtarinë dhe aktin krijues të Zotit (në lidhje me ne). E thënë ndryshe, kur vullneti ynë e bën atë që i takon – gjë që është prirje ose akt prirjeje - Zoti e krijon aktin që dëshiron ai. E gjitha kjo do të thotë se, megjithëqë, qoftë prirja, qoftë akti i prirjes, nuk kanë në vetvete një trup të jashtëm, akti i krijimit është vënë në vartësi të prirjes apo aktit të prirjes, prandaj dhe vullneti fiton një vlerë krejt të veçantë.
Po deshët, le ta konkretizojmë këtë me një shembull të thjeshtëzuar. Plani apo projekti i një ndërtese që keni dhe vetëm e mbani në duar, nuk ushtron asnjë ndikim dhe ndërhyrje në ngritjen e ndërtesës. Po deshët, këtë plan apo projekt mbajeni çdo ditë me vete dhe mos ia ndani sytë fare, nuk do të bëni dot as një milimetër përparim në ndërtimin e ndërtesës. Me këtë aspekt, plani apo projekti nuk ka asnjë vlerë. Por në atë çast që të filloni nga ndërtimi, ky plan apo projekt do të fitojë një vlerë të veçantë, sepse atëherë, pa këtë plan apo projekt e keni të pamundur ta bëni ndërtesën. Edhe vullneti i njeriut është si ky plan apo projekt. Edhe ai përbëhet nga vija konvencionale dhe imagjinare. Ndërkaq, është akti krijues i Zotit që do ta sendërtojë kuptimin që shpreh plani apo projekti që ne i themi zgjedhshmëri e pjesshme ose vullnet i pjesshëm. Pra, të vihet re me kujdes se akti krijues i Allahut është sipas këtij plani, prandaj dhe burimi i përgjegjësisë së njeriut është te ky funksion i vullnetit.
Edhe pse vullneti ynë është diçka që në vetvete nuk ka ndonjë peshë ose vlerë, meqë Allahu ka për t’i krijuar punët tona sipas këtij plani, ne bëhemi shkak për krijimin e tyre. Po qe se akti ose puna për krijimin e së cilës bëhemi shkaktarë, është gjë e mirë, ne fitojmë shpërblim, kurse po të jetë e keqe, dënohemi me ndëshkim. Shihet se përfundime të mëdha dhe shumë të rëndësishme vërtiten gjithmonë rreth këtij vullneti që është imagjinar, teorik dhe kusht elementar. Atëherë, themi se nuk ka determinizëm (përcaktim) absolut, por determinizëm të kushtëzuar, ka. Ai që krijon, është Allahu, por Allahu e ka bërë vullnetin e njeriut kusht elementar për aktin e vet krijues. Në këtë pikë, njeriu duhet të mendohet mirë dhe duhet ta ruajë ekuilibrin mes kaderit dhe vullnetit. Në fakt, hymë në njërën prej çështjeve më komplekse të temës së kaderit. Prandaj, le të përpiqemi ta parashtrojmë këtë temë me disa shembuj.
Ju prekni butonin e një mekanizmi të madh elektrik. Mirëpo është tjetërkush që e ka përgatitur këtë mekanizëm. Ai ka ngritur një sistem të tillë që ju, sapo ta shtypni butonin, e mbytni në dritë pothuajse tërë botën! Mes këtij veprimi të vogël që bëtë ju dhe përfundimit të madh të dalë në shesh me të, nuk duket ndonjë lidhje e arsyeshme. Mes shkakut dhe përfundimit nuk ka asnjë përshtatshmëri dhe përputhje! Kjo, në një aspekt, si mrekullitë e profetëve…
Nga ana tjetër, këtë mund ta krahasojmë edhe me punët lidhur me botën tonë fizike. Ja për ju aventura e një kafshate që hëngrët: Ju thoni: “hëngrëm bukë”. Kurse unë them “jo, nuk hëngrëm bukë; Allahu na bëri të hamë”! Ndoshta ju në fillim do ta pranoni këtë fjalën timen si shprehje respekti. Por kur ta bëni analizën e çështjes, do të shihni se, në fakt, e drejtë paska qenë ajo që thashë unë. Si? Ja, shihni:
Ne e çojmë kafshatën në gojë. Kush na e dha atë kafshatë? Në ç’etapa kaloi ajo kafshatë gjersa erdhi në atë gjendje? Si e ngrohu dielli? Në ç’kushte e rriti toka atë? Me ujin e kujt e ujitët dhe me cilin ajër frymoi?
Atë kafshatë që e futët pastaj në gojë, e merr në ngarkim një mekanizëm tjetër. Pastaj as dini gjë se ç’po ndodh me të, as mund të ndërhyni. Po të përpiqeshit ta bënit me vullnetin tuaj ngrënien e ushqimit dhe tretjen e ushqimit të ngrënë, disa herë do ta kafshonit gjuhën, disa herë do të harronit ta vinit në punë stomakun dhe, disa herë, do të mërziteshit nga vënia në punë e stomakut dhe zorrëve do t’u dërgonit gjëra të pabluara. Kurse në çastin kur kafshata na hyn në gojë, madje vetëm duke e parë ushqimin, goja fillon të na lëngëzojë. Sipas llojit të kafshatës që futëm në gojë, sekretohen një sërë acidesh. Sasia e acidit të sekretuar ndryshon sipas gjendjes së kafshatës që kemi në gojë. Po qe se do të sekretoheshin të njëjtat acide, pavarësisht nga lloji dhe sasia e ushqimit, asnjëherë nuk do të merrej përfundimi i kërkuar. Kjo do të thotë se duke filluar të vihen në veprim, gjëndrat e sekretimit kryejnë një funksion sipas lehtësisë apo vështirësisë së tretjes së kafshatës që kemi futur në gojë.
Veprimtaria e stomakut është shumë më komplekse. Edhe stomaku e kryen detyrën e vet gjer në imtësitë më të vogla. Pastaj kryejnë detyrat e tyre zorra dymbëdhjetëgishtëshe dhe mëlçia. Mëlçia kryen gjer më treqind funksione. Kurse askush prej nesh nuk di asgjë për këtë fabrikë që punon shumë mirë brenda nesh. Atje çdo gjë është në qetësinë më të madhe të mundshme. Pastaj kalojnë në veprim zorrët. Ndër detyrat e zorrëve është që t’i thithin lëndët ushqyese me anë të qimeve thithëse për t’i kaluar në damarë. Në veshkat ndodh kullimi. Lëndët helmuese nuk lejohen të bllokojnë rrugët urinare. Duke zhvilluar funksionin e vet, mëlçia vë në punë vetëm gjysmën e elementëve funksionalë, kurse gjysmën tjetër i lë në rezervë. Që nga çasti kur futëm kafshatën në gojë e gjer kur përfundon i gjithë procesi i tretjes dhe i përvetësimit të lëndëve ushqimore dhe i eliminimit të mbetjeve, ne as marrim pjesë, as mund të ndërhyjmë në këtë varg procesesh. Është Allahu që i krijon drejtpërdrejt këto veprimtari. Atëherë, le ta përsërisim edhe një herë tjetër çështjen. A është e drejtë të themi “hëngra bukë” apo “Allahu na bëri të hamë bukë”? Kurse ne zgjedhim një rrugë shprehjeje të figurshme dhe themi “hëngrëm bukë”. Por po të duhej ta përdornim fjalën në kuptimin e saj të vërtetë, duhej të thoshim “Allahu na bëri të hamë”!
Ja pra, kur ta shohim çështjen nga kjo pikë, vërejmë se edhe në punët që i bëjmë me vullnetin tonë, gjendja nuk është shumë e ndryshme nga kjo. Prandaj e përngjasuam çështjen me mrekullinë.
Ngjashmëria e përbashkët këtu është mungesa në të dy rastet e parimit të përputhshmërisë së shkaqeve. Kjo është kështu: Mendoni një pallat dhe një milingonë që qëndron pranë tij. Po qe se ngrihet dikush dhe thotë se pallatin e ka bërë milingona që ka qëndruar pranë tij, kjo s’do të ishte e besueshme në bazë të parimit të përputhshmërisë së shkaqeve. Kështu janë edhe mrekullitë e treguara nga profetët. Ato janë argumente dhe prova të profetësisë së tyre. Pra, meqë ne e shohim të pamundur që të dalë diçka e tillë e jashtëzakonshme nga dora e një njeriu të zakonshëm, mbetemi të detyruar të themi - në fakt ashtu është - se mrekullitë u jepen profetëve nga ana e Allahut. Ja pra, mbështetur mbi këto specifika, e njëjta gjendje është edhe te aktet e atribuara vullnetit tonë të pjesshëm që është identitet i një vije hipotetike.
Për shembull, Profeti ynë bën shenjë me dorë dhe hëna ndahet në dy pjesë. Një radhë tjetër, gishtat e të njëjtës dorë kthehen në një çezmë me dhjetë currila. Ashtu siç është e pamundur t’ia atribuosh këto përfundime materies që formalisht duket si shkak, është e pamundur edhe që të gjitha aktet që i caktohen vullnetit tonë, t’ia atribuojmë vetes. Është Allahu që i krijon të dyja: “Allahu ju krijon edhe ju, edhe bëmat tuaja!” Ky ajet na e kujton këtë të vërtetë. Pranimi i kësaj çështjeje është domosdoshmëri fetare.
Profeti ynë e ka nënvizuar këtë domosdoshmëri dhe ata që bien në mendime deviatore, i ka cilësuar si zoroastrianët e këtij umeti. Ai ka thënë: “Çdo umet ka zoroastrianët e vet, kurse zoroastrianët e këtij umeti janë ata që thonë se ‘nuk ka kader’!” Sepse ata ia lënë të mirën dhe të keqen Allahut dhe e pranojnë njeriun krijuesin e aktit të vet. Në fillim, emri “kaderi” u qe dhënë deterministëve. Por më vonë, në përputhje me kuptimin e hadithit, ky emër iu dha mohuesve të kaderit dhe kështu, ky emër gjeti të zotin e vërtetë. Në ditët tona “kaderi” quhen përsëri mutezilët, të cilët e ruajnë, me pak ndryshime, qenien e tyre të vjetër.
Edhe mendimi se në punët që kryen, njeriu nuk ka asnjë lloj funksioni, u përket xhebrive. Por, siç e theksuam me këmbëngulje edhe më lart, as kjo pikëpamje nuk është e drejtë. Kurse sunitë, me të vërtetën e marrë prej të dyve, përfaqësojnë rrugën e mesme. Kjo është rruga e mbrojtur nga ekstremizmi i djathtë e i majtë. Ai që e krijon aktin tonë, është Allahu, kurse ai që e kërkon, jemi ne. Atëherë, përgjegjësia bie mbi ne. Kjo është pikëpamja sunite!
8. Vullneti i njeriut dhe dëshira e Allahut
Sado i pjekur të jetë njeriu, urdhri dhe vullneti i takojnë Allahut. Asgjë s’bëhet pa ardhur urdhër prej Tij. Asnjë element nuk sendërtohet dot pa dëshiruar dhe pa treguar vullnet Ai. Po të mos kishte dëshiruar Ai, sot nuk do të kishte as kohë, as hapësirë. Po qe se Ai nuk do t’u kishte dhënë vazhdimësi gjërave që i pati krijuar, çdo gjë do të bëhej tym e pluhur e do të asgjësohej!
Është Ai që i shpërndan perlat e qenies në gjoksin e mosqenies, është Ai që i hap dyert qiellore brenda errësirave palë-palë të mosqenies, është përsëri Ai që i rregullon botët si libër, si ekspozitë që të lexohen dhe shihen dhe që, pastaj, hedh dritë në fytyrat e tyre!
Burimet dhe çezmat rrjedhin me shushurimë me urdhrat e marra prej Tij. Gurët dhe shkëmbinjtë, me urdhrat e Tij bëhen copë-copë, thërrmohen si dhé dhe ua hapin gjokset farërave... Fushat e kodrat, me urdhrat e marra prej Tij, vishen me fustanet më syverbuese dhe u buzëqeshin banorëve të tokës dhe qiellit!
Çdo vit, me frymërat e ardhura prej Tij, faqja e tokës kthehet skaj më skaj në parajsa, kopshtet dhe vreshtat skuqen disa herë me fruta, zogjtë dhe shpendët vrapojnë e lodrojnë, çdo gjë e gjallë e jo e gjallë bëhet një gjuhë dhe e përmend Atë me zë të lartë me një bukuri shprehëse që i ngazëllon zemrat!
Në këtë gjithësi pa anë e pa fund, askush nuk mund të pretendojë ndaj Tij për pasuri e pushtet. Çezmat, përrenjtë, lumenjtë dhe detet e tokës janë vetëm disa pika të vogla nga mëshira e Tij; e gjithë qenia e gjallë dhe jo e gjallë janë vetëm disa thërrime nga pasuria e Tij! Dhuntitë e Tij janë aq shumë sa të mos shprehen dot me shifra që zgjaten nga njëri pol në tjetrin dhe falënderimi e mirënjohja ndaj të gjitha këtyre dhuntive marramendëse i takojnë vetëm Atij! Jo vetëm këto veprimtari dhe mirësi të gjera në dimensione universale që i pamë në çdo vend i takojnë Atij, por edhe të gjitha mirësitë dhe begatitë e kryera me anën e dorës së njeriut i përkasin Atij. Është Ai që i pajis zemrat besimtare me bindje e siguri, është Ai që u mëson burrave të së vërtetës moral e urtësi, është prapë Ai që u tregon ballëve me sexhde rrugët që shkojnë për tek drita! Punët dhe përpjekjet që s’e njohin mirësinë e Tij, janë të kota, produktet që nuk mbrohen prej Tij s’janë tjetër veçse mirazhe të përkohshme që shfaqen e shuhen!
Po qe se shërbimet bëhen duke menduar kënaqësinë e Tij, kthehen në adhurim dhe ky adhurim i bekuar rritet e hedh shtat kur Ai i del për zot dhe e mbron dhe bëhet shkak për shpëtimin e atyre që e kryejnë atë dhe e hedhin në shesh. Ndryshe, me iluzione këmbëzbathura dhe kokëzbuluara as mund të arrihet diku, as sirati mund të kalohet. Fjalë pretenduese, si “unë e bëra, unë e rregullova, unë udhëzova”, etj., edhe sikur të dalin nga buzët e njeriut, nuk ka dyshim se janë mërmëritje të djallit!
Është Allahu që kryen punë të mëdha me qeniet më të vogla, që e bën gërmadhë pallatin e faraonit me anë të një milingone! Flamuri i pushtetit të Tij valëvitet në të katër anët e gjithësisë. Ata që nuk strehohen nën hijen e flamurit të Tij - ajo hije kurrë mos na mungoftë mbi kryet tona – i bëjnë keq vetvetes. Toka dhe qielli janë nën sundimin e Tij. Duart dhe këmbët tona, sytë dhe veshët tanë, gjuha dhe buzët tona, zemra dhe ndërgjegjja jonë janë, në pronën e Tij të gjerë, copa të vogla mishi dhe mjete të imta ndijimi. Edhe këto të gjitha janë të Tij, edhe dobitë dhe produktet e përftuara prej tyre janë të Tij. Po të mos na i kishte dhënë Ai këto organe dhe ndijime, si do të mund të thonim ne “goja dhe hunda jonë, sytë dhe veshët tanë”? Po qe se Ai nuk do të krijonte frytet që u përgjigjen këtyre, sa prej produkteve që i marrim për vete, do t’u dilnim për zot? Bota vazhdon të rrotullohet me urdhrin e Tij, faqja e tokës mbushet e derdhet me bujarinë e Tij!
Është si rrjedhojë e kësaj që, t’ia atribuosh qenien dikujt tjetër veç Tij, është mosmirënjohje e trashë që nuk falet, të mos e shohësh pas dhuntive dhe mirësive të Tij, dorën e Tij, është politeizëm dhe herezi e turpshme!
O Ti me mëshirë të pasosur! Për hir të mëshirës Tënde të gjerë ku ka lidhur shpresë madje edhe djalli, ngrije perden nga sytë e njerëzve të paedukatë e të parespekt që thonë “unë, unë”, zgjidhe pak nyjën e sprovës, tregoju disa variacione atyre që e sodisin me hutim punën dhe veprimtarinë Tënde që të bën të ndjesh mahnitje dhe zemrat që ndodhen në zbrazëti, ngimje me afërsinë Tënde!
9. Kaderi nën rrezet ndriçuese të ajeteve kuranore dhe haditheve
Po qe se çështja e kaderit do të merrej në dorë dhe trajtohej vetëm nën dritën e ajeteve dhe haditheve që do të përmendim më poshtë, do të sigurohej përshtatje me botëkuptimin suni. Ndryshe, nuk do të mund të shpëtonim nga rrëshqitja në mendime deterministe ose deviatore. Prandaj, në këtë pjesë mendojmë të marrim në dorë dhe analizojmë ajetet dhe hadithet lidhur me temën.
Në një ajet, Allahu (xh.xh.) thotë kështu:
“Nuk ka ndonjë fatkeqësi që të bjerë mbi tokë ose mbi ju që të mos ndodhet në atë libër para se ta kemi krijuar Ne. Me të vërtetë, kjo për Allahun është e lehtë!”
Pavarësisht se kur dhe si ju godet ju ndonjë fatkeqësi nga qielli, nga toka apo nga vetvetja juaj, ajo fatkeqësi është caktuar para se qielli, toka dhe vetja juaj të krijoheshin. Çdo gjë është shkruar që më parë dhe të gjitha ndodhitë zhvillohen brenda kësaj linje paracaktimi.
Besimi i kësaj çështjeje në këtë mënyrë, trajtimi i saj në këtë mënyrë është domosdoshmëri e ecjes në rrugën muhamedane. Kurse mosbindjet janë devijim dhe perversitet sipas madhësisë apo vogëlsisë së mosbindjes.
Për ajetet që shërbejnë si argumente për çështjen e kaderit, patëm folur në krye të librit. Tani dëshirojmë të përcjellim disa nga hadithet që i komentojnë ato.
1. Abdullah b. Amr b. As rrëfen: Profeti ynë paqja qoftë mbi të! tha kështu:
“Allahu i ka vlerësuar dhe caktuar kaderet e krijesave pesëdhjetë mijë vjet më parë se t’i krijonte qiellin dhe tokën. Dhe Arshi i Tij qëndronte mbi ujë.”
Ne nuk e dimë se këto pesëdhjetë mijë vjet sipas cilave kritere janë vlerësuar. Sipas kritereve kohore të botës sonë, këto pesëdhjetë mijë vjet mund të jenë pesëdhjetë mijë, por mund të jenë edhe pesëdhjetë milion vjet. Madje mund të jetë bërë edhe një aluzion i zmadhuar.
Çdo gjë që do të shfaqej në botën-ekspozitë, është vlerësuar dhe caktuar pesëdhjetë mijë vjet para se të krijohen qielli e toka, para se të krijohet njeriu, produkti i qiejve dhe i tokës.
Në vazhdim të hadithit, thuhet: “… dhe Arshi ndodhej mbi má”. Meqë analizën e thellë të kësaj çështjeje e kemi bërë në një vepër tjetër, këtu nuk do të bëjmë fjalë për të. “Má” është, ndoshta, lënda “amá” siç thonë shumë specialistë të hadithit. Ndoshta është eteri. Arshi i Allahut ndodhej mbi eterin, lëndën bazë të atomeve dhe partikuleve. Ndoshta në atë kohë, qeniet ekzistonin me trupat e tyre eterore. Por ne kurrë s’mund ta dimë këtë. Sepse as ne, as ati ynë, Ademi, ende nuk ishim. Nuk ishte as gjithësia. Në qiellin e krijimit as një shkreptimë, madje, nuk kishte shkrepur!
2. Kur po vdiste, Ubate b. Samit po u thoshte këto fjalë fëmijëve të vet që i ishin mbledhur përreth:
“Bijtë e mi, po qe se nuk e keni pranuar se gjërat që kanë për t’ju ndodhur, janë vlerësuar dhe caktuar para se t’ju ndodhin dhe pastaj ju ndodhin pa asnjë ndryshim, nuk mund ta shijoni shijen e besimit (nuk mund të arrini kënaqësinë e besimit në ndërgjegje, nuk mund ta fitoni produktin e besimit dhe nuk mund të ndjeni kënaqësi shpirtërore). Unë kam dëgjuar nga i Dërguari i Zotit paqja qoftë mbi të! të thoshte: “Gjëja e parë e krijuar nga Allahu është kalemi. Sapo e krijoi kalemin, Allahu i dha urdhrin “shkruaj”. Kalemi i tha: “Zoti im, ç’të shkruaj?” Zoti e urdhëroi: “Shkruaj kaderin e çdo gjëje gjer në kiamet!” Pastaj, i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! e vazhdoi kështu fjalën e tij: “Kush vdes me një besim tjetër, të kundërt me këtë, nuk është nga të mitë (ai s’është anëtar i bashkësisë muhamedane dhe s’ka lidhje me Islamin)!”
Ja pra, këto gjëra u tregonte të bijve Ubade b. Samit në çastet e agonisë dhe ua parashtronte besimin në kader sikur t’ua linte amanet!
3. Edhe hadithi i mëposhtëm me cilësinë e shpjeguesit dhe komentuesit të ajetit të mësipërm, i rrëfyer prej Abdullah b. Abasit, është shumë i rëndësishëm sepse na i bën dritë çështjes. I hipur në vithe të kafshës pas Profetit paqja qoftë mbi të!, Abdullah b. Abas dëgjonte. Profeti po i thoshte:
“O djalë i ri, do të të mësoj ty ca gjëra! Kujdesu për urdhrat dhe ndalimet e Allahut, që edhe Allahu të kujdeset për ty! Respektoje të drejtën e Allahut që të të gjendet. Atë që dëshiron, kërkoje vetëm prej Allahut! Edhe kur ke për të kërkuar ndihmë, prej Tij kërkoje. Ta dish pa asnjë mëdyshje se, edhe sikur të gjithë njerëzit të mblidhen e të duan të të ndihmojnë, ata nuk do të të ndihmojnë dot jashtë asaj që ka shkruar Allahu për ty. Gjithashtu, edhe sikur të gjithë njerëzit të mblidhen e të duan të të bëjnë ndonjë dëm, nuk do të bëjnë dot asgjë kundër teje përtej asaj që ka shkruar Zoti për ty! Sepse tashmë kalemat janë ngritur, faqet janë tharë!”
Me fjalë të tjera, respektoje të drejtën e Allahut që të mund të dërgosh disa gjëra për amshim. Kur të kërkosh, kërko vetëm nga Allahu. Mos iu përkul e mos iu nënshtro askujt. Mos trego bindje para tjetërkujt, mos i kërko mendim tjetërkujt. Sepse është vetëm Allahu që ta mbaron punën. Atëherë, kur të kërkosh, prej Tij kërko. Sepse kërko prej kujt të duash, si përfundim, atë që kërkon ti, Allahu ka për të ta dhënë. Prandaj mos u kap e mos u pengo nga shkaqet dhe mjetet që hyjnë në këtë mes. Largoji nga mesi të gjithë ndërmjetësit. Këtë bëje edhe me fjalë, edhe praktikisht dhe dije se të gjitha pretekstet dhe mjetet janë të dobëta e të pafuqishme si ti. Është vetëm një i aftë për të krijuar çdo dëshirë dhe kërkesë tënden dhe ai është Allahu. Sepse çelësat e tokës dhe qiejve janë në dorën e Tij. Ai është që vlerëson dhe cakton. Krijues është Ai. Është prapë Ai që bën të lumtur e që të mbyt në dëshpërim. Kë të dojë e bën të çmuar, kë të dojë, të poshtëruar. Sikur të gjithë njerëzit të bëjnë garë me njëri-tjetrin se kush do të të ndihmojë më shumë dhe të përpiqen për të të shpëtuar nga gjendja e keqe ku ndodhesh, e mira që kanë për të të bërë, pa asnjë dyshim, do të jetë brenda kuadrit të caktimit të Allahut! Po kështu qëndron puna edhe me të këqijat që kërkohet të të bëhen. Sepse kalemi e ka shkruar atë që ka pasur për të shkruar, edhe fletët janë tharë. Këtej e tutje as që mund të bëhet fjalë për ndonjë ndryshim në to.
Me këto fjalë të pranuara si lakonike, Profeti ia mëson Abasit, dijetarit udhërrëfyes të umetit, çështjet më të thella të kaderit. Ky duhet të jetë botëkuptimi përfundimtar mbi kaderin.
Kaderi është një çështje ndërgjegjeje dhe konstitucioni. Të vërtetat e të gjitha këtyre gjërave që u parashtruan e u treguan, njeriu do t’i ndjejë në ndërgjegje e do të mbushet me to.
Mund të thuhet se njëra nga çështjet ku Profeti u përqendrua më shumë, është tema e kaderit. Dhe shumica e këtyre haditheve ndodhet në Kutubi Sitte*. Prandaj, sado të përqendrohet mbi çështjen e kaderit, është me vend dhe e nevojshme.
Zoroastrianët u besonin dy forcave: të mirës dhe të keqes. Ata besonin se Zoti me Djallin janë në kundërshtim me njëri-tjetrin, por nuk përzihen në punët e njëri-tjetrit.
Islami është plotësisht kundër këtij mendimi. Dhe u ka shpallur luftë mendësive të këtij lloji. Ne besojmë se, ashtu siç Zoti nuk ka të ngjashëm në individualitetin e vet, ashtu dhe nuk ka partner në aktet e veta. Ai është Zot dhe administron si të dojë në pronën dhe pushtetin e vet. Mbreti është një; fuqia dhe forca janë në dorë të Tij!
Këto fjalë që janë sunet për t’u kënduar mëngjes e mbrëmje, na e tregojnë krejt hapur këtë të vërtetë:
“Nuk ka zot tjetër veç Allahut. Ai është një i vetëm, nuk ka shok. Pasuria dhe pushteti janë të Tij. Lavdia dhe falënderimi janë të posaçëm vetëm për Të. Ai ka mundësi për çdo gjë!”
Në këtë shprehje ne shohim të vërtetat mbi unitetin hyjnor, unitetin atributiv dhe unitetin aksionar. Atribuimi i çdo gjëje Njëshit është një çështje shumë e rëndësishme dhe përbën thelbin e botëkuptimit tonë mbi besimin.
4. Po deshët, këtë specifikë ta ndjekim në klimën e ndriçuar të hadithit profetik të rrëfyer prej Hz. Aliut (r.a.).
Me rastin e varrimit të një shoku, i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! po rrinte në varreza i hidhëruar e i dëshpëruar. Në dorë mbante një shkop. Ishte mjaft i hidhëruar, kurse ne përpiqeshim t’ia kuptonim vijat e dhimbjes që i kishin rrethuar fytyrën. Me shkopin që kishte në dorë po përvijonte në tokë disa forma. Ndërkohë, nga buzët e bekuara dolën këto fjalë:
“Nuk ka asnjë individ mes jush që Allahu të mos e ketë caktuar fundin e tij në Xhenet ose Xhehenem!”
Shokët, që i dëgjuan këto fjalë, e pyetën me habi: “O i Dërguari i Allahut! Meqë gjendja është siç po e thua, ne pse përpiqemi, përse punojmë?”
Ai iu përgjigj kështu:
“Punoni se për ç’është krijuar për çdo njeri, në atë drejtim ka lehtësi. Pra, kush është nga njerëzit e lumturisë, ecën në atë drejtim dhe kush është nga njerëzit e fatkeqësisë, ka për të ecur dhe arritur në atë anë!”
Pas kësaj, Profeti këndoi këto ajete:
“Por kush shpenzon në rrugën e Allahut, frikësohet nga Allahu dhe e vërteton fjalën më të bukur (la ilahe il’lallah - nuk ka zot tjetër veç Allahut), Ne përgatisim për të rrugën më të lehtë! Por kush bën koprraci, sillet me vetëkënaqësi dhe e përgënjeshtron fjalën më të bukur (la ilahe il’lallah - nuk ka zot tjetër veç Allahut), Ne e detyrojmë atë në një rrugë të vështirë!”
Njeriu i krijuar për në Xhenet do të jetojë me gëzimin dhe harenë e adhurimit. Në vetvete ai do të ndjejë neveri për gjërat e ndaluara. Për të, rruga që shkon për në faltore, do të lehtësohet shumë, kurse rruga që të çon në pijetore, do t’i bëhet e vështirë sikur t’i mbetej në grykë.
Punoni e përpiquni se çdo njeri ndodhet në atë rrugë për të cilën është krijuar. Rruga e Xhenetit kalon nga faltorja dhe ecja pas të Dërguarit të Allahut paqja qoftë mbi të!. Për atë, balli i të cilit nuk sheh sexhde dhe që s’e bën zemrën dhe ndërgjegjen pasqyrë për të Vërtetën, nuk mund të thuhet se është në rrugën e Xhenetit.
Po qe se njeriu është ndër ata që i përkasin lumturisë, si përfundim bën punët që u përkasin njerëzve të lumturisë dhe bëhet ndër njerëzit e lumtur. Po kështu, po qe se njeriu, si përfundim, është ndër fatkeqët, herët apo vonë bën punët që u përkasin fatkeqëve dhe bëhet ndër njerëzit fatkeqë.
Është për këtë arsye që i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! e këndonte këtë lutje mëngjes e mbrëmje:
“Allahu im, na e bëj fundin të dobishëm në të gjitha punët tona dhe mbrona ne nga turpërimi në këtë botë dhe nga vuajtja në jetën tjetër!”
I Dërguari i Zotit, ajetet 5 dhe 10 të sures Lejl i sjell si argumente për shprehjet e tij të mësipërme. Si kuptim, këto ajete na sjellin ndërmend këto gjëra:
Kush e shpenzon pasurinë dhe jetën në rrugën e vërtetë, flijon çdo gjë që ka në atë rrugë, hyn në rrethin e devocionit, përfiton nga ligjet e Allahut, domethënë zemra i mbushet e i derdhet në çdo kohë me dashuri dhe respekt për Allahun, futet nën mbrojtjen e Allahut, e njeh dhe e gjen shpëtimin e vërtetë dhe, kështu, në çdo punë të tij, i beson Allahut dhe mbështetet te Ai, pastaj i vërteton Emrat e Bukur të Allahut dhe e quan të drejtë çdo gjë që duhet besuar, edhe Zoti ia lehtëson atij rrugën e drejtë dhe, duke e sjellë atë në gjendjen e një përroi që rrjedh duke buçitur, i jep mundësi të arrijë synimin e dëshiruar. Atëherë, ai fal namaz, agjëron, shkon në haxh dhe lufton në atë mënyrë që ata që nuk e kuptojnë dot gëzimin e kësaj pune, e shohin atë dhe ose e admirojnë, ose thonë “është i marrë”! Po, më në fund, vdekja e tij fillon të duket si një epope për t’u përbuzur, braktisja e ngrënie-pirjes dhe e kënaqësive personale, si një legjendë përtej mendjes dhe bujaria e tij, si një melodi, kalon gojë më gojë. Allahu ia ka lehtësuar atij rrugën që shkon për te e mira.
Në të kundërt, domethënë po qe se njeriu bëhet koprrac dhe nuk i jep askujt asgjë, duhet të dihet se atij që s’jep, nuk i jepet! Po të japë, edhe Allahu i jep atij. Çfarë i jep? Bukurinë, mirësinë, fundin e bukur… Por ai që s’jep dhe sillet i vetëkënaqur, pra, që, në kundërshtim me tjetrin që mbështetet dhe futet nën hijen e Zotit, ndjen se është dikushi dhe sillet me vetëkënaqësi, thotë si Karuni, “të gjitha këto m’u dhanë në sajë të diturisë sime”, vajtjen në xhami e quan prapambetje, kurse ata që shkojnë në xhami i sheh me nënvleftësim e përbuzje, e përgënjeshtron bukurinë, e përgënjeshtron Zotin që emërtohet me ata emra, nuk e pranon të Dërguarin e Madh që është pikëfokusimi i Emrave të Bukur të Zotit, nuk e njeh as Kuranin që është interpret i përjetshëm i variacioneve të Emrave Hyjnorë, edhe Zoti e fut atë në vështirësi. Ndoshta disa herë edhe ai gjendet brenda jetës fetare, por namazi që fal mbetet sikur t’ia shtrëngonte grykën, ngrihet në namazin e mëngjesit me përtaci dhe mpirje duke mos dashur kurrsesi të ndahet nga shtrati. Me kohë, i braktis edhe xhematin, edhe adhurimin. Siç e shpreh edhe një ajet tjetër, kur përballet me një obligim fetar, mpaket sikur të ishte duke vdekur, sytë i turbullohen dhe zvarritet në të kundërtën e asaj që thotë. Edhe përballë obligimeve fetare më të vogla madje, tregon mërzitje dhe shqetësim. Sepse ai është vënë në vështirësi. Ai shfaq një qëndrim e një sjellje sikur të ishte duke u ngjitur në një majë nën peshën e një ngarkese të rëndë.
“Unë atë do ta vë të ngjitet nëpër një të përpjetë pingule…”
Dikush nga njerëzit, si të kishte gjetur ndonjë shtresë qymyri, kërkon qymyr pa pushim në atë kanal, dikush si të kishte gjetur argjend, dikush bakër dhe dikush tjetër, si të kishte gjetur flori… Dhe sa e sa të tjerë ka që vërtiten nëpër kanalizime!
Ta mbash zemrën të shëndoshë, të jesh krejt i drejtë dhe besnik, ta bësh kthesën krejt të plotë, të japësh për Allahun, ta presësh atë që pret nga Allahu, t’i vërtetosh emrat hyjnorë, të mos tregosh vetëkënaqësi përballë Allahut, të mos u japësh rëndësi vullnetit tënd të brishtë dhe diturisë tënde të dobët, ta dish çdo gjë prej Allahut dhe ta vësh kokën në pragun e Tij, të gjitha këto janë specifika që ta lehtësojnë rrugën. Ndërsa të bësh të kundërtën, do të thotë ta kthesh rrugën për në të përpjetë, duke e kthyer në një ngjitje të pakapërcyeshme.
Rrëfyesi i hadithit që përmendëm më sipër, Hz. Aliu (r.a.), thotë: “Pasi i dëgjuan këto nga i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të!, sahabët arritën të kenë një kuptim dhe vetëdije adhurimi aq të thellë, që përveshën këmbët për adhurim dhe u vunë në adhurim ndaj Allahut natë e ditë!” Domethënë se secili mendonte se në ç’rrugë të ishte, atje do të arrinte!
Ja, ky ishte botëkuptimi i sahabëve për kaderin. Besimi te kaderi bëhej shkak tek ta jo për dembelizëm, përkundrazi, për të punuar edhe më shumë!
Ata mendonin se “në ç’rrugë të ecnin, përfundimi i asaj rruge ishte paracaktuar për ta” dhe tregonin zell e përpjekje pa pushim për të arritur në përfundimin e asaj rruge.
Atëherë, mjerë për ata që nuk janë në rrugën e xhamisë, mjerë për ballët pa sexhde, për ata që e lënë rrugën e Allahut dhe hidhen pas rrugëve të tjera! Atëherë, mjerë për ata që e kalojnë bajramin duke adhuruar idhujt, agjërimin në punishten e rakisë, kurse iftarin në pijetore! Rruga ku shkojnë ngjitet përpjetë, kurse fundi i saj është “ferr”!
Lavdi Allahut që na e lehtësoi neve rrugën e Islamit, që, si të ishim pika vese, na vendosi mbi gjethe që u thonë xhami, që na i bëri zemrat pasqyrë ku bien rrezet e diellit të diejve! Ai na bëri kryelartë me dhuntinë e lidhjes dhe besnikërisë ndaj Profetit Muhamed paqja qoftë mbi të! I kërkojmë dhe i lutemi Atij të na i plotësojë dhe përsosë këto dhunti!
5. Abdullah b. Amr b. As rrëfen: “Një ditë i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! na erdhi pranë me dy libra në dorë.
“A e dini se ç’janë këta libra?”, na pyeti.
“Jo, s’e dimë! Po të na tregosh, e mësojmë, o i Dërguari i Allahut!”, i thamë. Ai na tha:
“Në librin që kam në dorën e djathtë janë të shkruar emrat e njerëzve të Xhenetit. Aty janë të shkruar emrat e tyre, të baballarëve dhe të fiseve të tyre.”
Këtu i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! e ndërpreu të folurin. Pra, ai deshi të linte të nënkuptohej se, sado që të zgjatej lista e atyre emrave, të gjithë ishin të shënuar aty. Engjëjt do t’i dallojnë emrat e secilit pa u ngatërruar aspak, sepse në atë libër çdo gjë ishte përcaktuar gjer në imtësitë më të vogla.
Pastaj i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! vazhdoi:
“Kurse ky libri që kam në dorën e majtë, përmban listën e të gjithë emrave të njerëzve të Xhehenemit. Edhe ata janë shënuar aty bashkë me emrat e baballarëve dhe fiseve. Emrat e të dy librave as shtohen, as pakësohen, përjetësisht.”
Meqë i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! tha kështu, sahabët e pyetën: “O i Dërguari i Allahut! Meqë punës i është nxjerrë rezultati, librat janë mbyllur dhe kalemat janë ngritur, ne pse punojmë?”
Profeti ynë u përgjigj kështu: “Mos u largoni nga rruga e drejtë dhe mos hiqni dorë nga maturia. Atij që është nga njerëzit e Xhenetit, pavarësisht se ç’mund të ketë bërë gjatë jetës, nuk do t’i mbyllet libri pa e bërë punën që u përket njerëzve të Xhenetit!”
I Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! e vazhdoi fjalën kështu: “Po qe se personi është nga njerëzit e Xhehenemit, pavarësisht se ç’mund të ketë bërë më parë, më në fund bën një punë që u takon njerëzve të Xhehenemit dhe ashtu i mbyllet libri!”
Le të përpiqem ta ilustroj këtë me një ngjarje të jetuar. I qeshë ndodhur pranë afër kohës së vdekjes një njeriu që e desha. E kishte përfshirë cirroza dhe kishte zënë shtratin. I ishte zmadhuar gjuha dhe mezi e lëvizte brenda gojës. Megjithëkëtë, gjuha nuk i rrinte e qetë por i lëvizte pa pushim duke kërkuar të thoshte diçka. Ia vura veshin dhe e dëgjova. Më dukej se, në vend të gjuhës, zemra i thoshte: “La ilahe il’lallah”!
Kishte çuar një jetë të pastër e të pafajshme. Në atë kohë ndodhej në mërgim. Dhe e kishte zënë një sëmundje që do t’i përftonte cilësinë e dëshmorit. Në çastet e fundit i ndodheshin pranë njerëzit që kishte dashur, njerëz me buzët me lutje. Dukej sikur Zoti i kishte përgatitur të gjitha kushtet për ta bërë atë ndër njerëzit e Xhenetit!
Kishte shkuar në haxh dhe atje ishte sëmurur. Kur ishte kthyer në Turqi, e kishin shtruar menjëherë në një spital të Izmirit, ende pa u parë me të afërmit. Në dukje ishte një i dëmtuar dhe viktimë, por e priste një fitim i madh. (Unë personalisht, duke u nisur nga pamja e jashtme e tij, dëshmoj për besimin e tij. Jam gati që edhe në ahiret të dëshmoj për besimin e tij; natyrisht, po të ma japin atë mundësi!) Po qe se njeriu është nga sëra e Xhenetit, Allahu ka për ta bërë punën e tij të fundit punë të njerëzve të sërës së Xhenetit dhe ashtu do ta mbyllë librin e tij. Por po qe se gjendja e tij është e kundërta e kësaj, edhe përfundimi do të jetë i kundërt. Zoti na mbrojttë nga fundi i rrugës së keqe dhe na bëftë të jemi të merituarit e punëve të njerëzve të sërës së Xhenetit!
Më sipër e prekëm shkurt vullnetin e njeriut dhe aktin krijues të Zotit. Asaj që i themi vullnet është një qenie krahasuese me cilësi të panjohur për ne. Vullneti me këtë kuptim është bërë kusht elementar për aktin krijues të Allahut dhe me këtë aspekt ka fituar vlerë. Por cili është funksioni i vullnetit në aktet e krijuara? Ja pra, kjo specifikë asnjëherë nuk përcaktohet dot plotësisht dhe me të gjitha linjat e veta. Specifika që kemi kuptuar dhe përcaktuar ne, është kjo: Me aktet tona të mira, Allahu (xh.xh.) do të na çojë në Xhenet, kurse si përfundim i akteve tona të këqija – Allahu na ruajttë - do të na çojë në Xhehenem! Ndërsa të mirët marrin cilësi Xheneti, të këqijtë dhe mëkatarët, me vullnetin e tyre, do ta meritojnë Xhehenemin. Mirë, po ç’bën njeriu në këtë pikë? Gjer ku shkon ndërhyrja e njeriut mbi gjërat e mira e të këqija? Meqë krijuesi është Allahu, në ç’masë mund të vlerësohet shkakësia e njeriut? Ne jemi të detyruar që njohjen e të gjitha këtyre t’ia lëmë Allahut që është njohësi i të fshehtës!
Është një libër i shkruar. Dhe kjo punë e shkrimit të një libri është bërë në forma të ndryshme në kohë dhe periudha të ndryshme. Para se të krijoheshin qiejt dhe toka, është përcaktuar një plan i përgjithshëm. Më pas, nga ky libër janë nxjerrë planet për individët dhe kaderi i individëve u është varur atyre në qafë. Ne nuk mund ta mendojmë veten dhe vullnetin tonë jashtë materies dhe dukurive. Atëherë, kur themi “kader”, edhe ne, edhe vullneti dhe dëshirat tona gjendemi brenda materies dhe dukurive që vërtiten në atë kuadër. Ndërkaq, aktet lidhur me ne brenda këtyre dukurive realizohen në vartësi reciproke me vullnetin tonë. Ne nuk mund t’i vëmë ndonjë masë këtij vullneti, por nuk dyshojmë në ekzistencën e tij. Ja pra, fakti që Zoti e sheh nga një pikë e lartë dominuese çdo gjë përfshi edhe vullnetin tonë, fakti që Ai i sheh dhe i njeh fillimin dhe fundin si të tashme, është kader. Dhe në një botëkuptim të tillë të kaderit nuk ka vend as për mendimin xhebri, as për mendimin mutezili. Pra, të gjitha aktet që kanë të bëjnë me vullnetin tonë, ashtu si dhe aktet e tjera që s’kanë asnjë lidhje apo afërsi me vullnetin tonë, janë të njohura, të paracaktuara drejtpërdrejt nga ana e Zotit. Por në aktet e vullnetshme, pavarësisht nga përmasa e tyre, është llogaritur patjetër edhe vullneti ose prirja dhe paracaktimet e bëra janë bërë sipas vullnetit ose prirjes.
Thamë se Allahu ka shkrime të ndryshme. Gjërat e shënuara nga kalemi i kaderit në Leuhi Mahfudh, më pastaj, engjëjt e zgjedhur me kalema në duar i citojnë dhe kopjojnë në libra të veçantë. Këta libra të shkruar nga engjëjt u varen në qafë individëve, secilit më vete si pllaka ku shkruhet dënimi me vdekje, domethënë, kur ata ende nuk kanë bërë asgjë, e gjithë aventura e jetës së tyre ndodhet e shkruar në këta libra. Aty është e shkruar për secilin se ç’ka për të bërë, ku dhe si ka për të bërë. Ndërkaq, ky shkrim nuk është bërë duke përjashtuar vullnetin e njeriut. Pra, aktet e shkruara aty, njerëzit kanë për t’i bërë me vullnetin e tyre të lirë. Pastaj engjëjt do t’i shkruajnë përsëri bëmat e njerëzve në librin e secilit dhe kur këta dy libra do të sillen pranë e pranë, do të jenë e njëjta e njëri-tjetrit. Sigurisht, libri i shkruar nga Zoti me dijen e Tij gjithëpërfshirëse, nuk do të jetë në kundërshtim me librin e shkruar më pas nga engjëjt. Sepse libri i shkruar që më parë, është shkruar ashtu sepse dihet që më parë se ç’kemi për të bërë ne. Kurse libri i dytë është shkruar duke i bërë ne ato punë. Që të dy librat janë identikë gjer në fund; në to nuk ka as edhe një shkronjë të ndryshme. Po qëndrojmë me këmbëngulje mbi këtë specifikë në mënyrë që të mos bëhemi shkaktarë të ndonjë keqkuptimi.
Një aspekt i këtij procesi shkrimi është edhe se është bërë duke marrë fjalë nga ne, duke bërë pakt me ne në botën e shpirtrave, në botën e shëmbëllimeve ose në botën e grimcave. Ne i ndjejmë vazhdimisht dhe pandërprerë në ndërgjegje reflektimet e këtij shkrimi. Allahu (xh.xh.) ka dashur të regjistrojë dhe fiksojë një përfundim mbikohor. Edhe ne i jemi përgjigjur këtij duke thënë “po, sigurisht!”
Ajeti kuranor na e tregon këtë shkrim kaderi:
“Zoti yt pati marrë sojin e njeriut nga palca kurrizore e tij, i pati dhënë vazhdimësi dhe i pati pyetur njerëzit, duke i bërë dëshmitarë të kësaj të vërtete, kështu: “A s’jam unë Zoti juaj?” Dhe ata i qenë përgjigjur: “Po, jemi dëshmitarë!” Ne e bëmë këtë me qëllim që ditën e kiametit të mos thoni “s’ditëm gjë” ose “etërit tanë i patën bërë shok Allahut, edhe ne jemi pasardhës të tyre, prandaj a mund të na asgjësoni për shkak të bëmave të tyre që ndoqën mashtrimin?”
Zoti u kërkon njerëzve të kujtojnë atë kohë kur pati marrë një fjalë prej tyre. Në atë kohë, njeriu ndodhej në palcën e kurrizit dhe kromozomet e të atit ose ende vazhdonte udhëtimin në botën e shpirtrave dhe nuk kishte kaluar ende në botën e spermës, në botën e grimcave. Ndoshta kjo marrje fjale dhe marrëveshje bëhet me anë të fryrjes së engjëllit kur sperma mbillet si një farë në tokë në mitrën amësore dhe, nëpërmjet fazave të ndryshme fillon të zhvillohet fetusi. Një realitet i tillë dhënie-marrje fjale mund të ndodhë në njërën ose në secilën prej fazave të zhvillimit në fjalë, nëpër të cilat njeriu (fetusi) kalon detyrimisht dhe dëshmitari i kësaj te njeriu është ndërgjegjja e tij.
Përdorimi në ajet i apelativit Zot (Rabb) dhe i formës Zoti yt ka për qëllim të aludojë për kuptime të ndryshme.
Allahu që të edukon ty, që të shtyn drejt përsosjes, që formon prej lëndës eterore tënde atomet e tua, prej atomeve molekulat, prej molekulave përbërjet e mëdha, veçanërisht ty, që krijon prej nënës vezën dhe prej babait spermën, që përgatit truallin e zhvillimit tënd brenda errësirash shtresa-shtresa, që në një mjedis pa ajër të jep mundësi ty të marrësh frymë me anë të frymëmarrjes së nënës, që të ushqen me anë të ushqimeve të marra nga nëna jote dhe që jashtëqitjet t’i nxjerr jashtë nëpërmjet gjakut të nënës, që duke të ndarë ty pas një faze të caktuar nga kafshët, të shtyn në rrugën e nivelit më të lartë të parajsës duke i lënë kafshët brenda kufijve të krijimit të tyre, që pas këtyre, me edukimin e Tij të përgjithshëm, të jep mundësi ty të bësh miraxh, që ta pajis dhe zbukuron zemrën me bindjet islame me qëllim që të bëhet mbështetje për pjekurinë materiale e shpirtërore, që me anë të punëve të mira ta ndriçon anën tënde të jashtme e të brendshme, që, duke të treguar ty rrugën që shkon për te Profeti Muhamed paqja qoftë mbi të!, të siguron të hysh nën edukimin e tij, që, përtej këtyre, duke të mundësuar me bujari ty të vizatosh eklipse nën hijen e Tij, të ngre ty në pikën më të lartë të qenies sublime dhe, kështu, duke të edukuar ty, të tregon se është Zoti yt. Dhe Allahu, Zoti yt, mori prej teje fjalë qysh në krye të herës duke të mbajtur dëshmitar të vetes tënde duke ju pyetur juve, njerëzve: “A po dëshmoni?”
A po dëshmoni se unë jam Zot, se këto punë të komplikuara nuk mund t’i bëjë tjetërkush veç meje, se ekuilibrin mes fillimit dhe fundit e kam ngritur dhe e mbroj unë, se vetëm unë mund të krijoj nga një lëndë e errët si toka banorë të parajsës siç është njeriu që i lë pas edhe engjëjt?
Hidhini një vështrim vetes nga maja e kokës gjer në majë të thoit! A mund t’ju krijojë juve tjetërkush veç meje? A mund të ndërhyjë te ju tjetërkush përveç meje? A mund t’jua japë juve këtë përsosmëri, këtë vlerë të krijesës së bukur tjetërkush përveç meje? Pa hidhini një vështrim fytyrës suaj? Brenda një sipërfaqeje të vogël sa pëllëmba janë vendosur shenja dalluese që bëjnë të shquhen miliarda njerëz nga njëri-tjetri. Kush përveç meje mund të ketë mundësi për një mrekulli të tillë? Shenjat e gishtave të miliarda njerëzve janë të ndryshme nga njëra-tjetra. Kush përveç meje mund të ketë mundësi që t’i bëjë vijat e gishtave të ndryshme e të posaçme për çdo njeri?”
Ja pra, Allahu (xh.xh.), pasi së pari ua kujton njerëzve se është Zot, i bën njerëzit dëshmitarë të kësaj duke i pyetur: “A nuk jam unë Zoti juaj?”
Personi të cilit i drejtohet kjo pyetje, pavarësisht në ç’gjendje ndodhet, si shpirt, si grimcë, si spermë apo si lëndë eterore, përgjigjet: “Po, Ti je Zoti ynë!”
Po, edhe ne dëshmojmë se Ti je Ai që na edukon, që na jep përsosmëri dhe që je me të vërtetë Zoti ynë!
Ja, shkrimi i këtij dëshmimi bëhet dhe shënohet në ndërgjegje në një mënyrë që të mos fshihet kurrë! I Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! ka aluduar mbi këtë proces shkrimi duke thënë:
“Çdo fëmijë lind me natyrë islame. Pastaj e ëma dhe i ati e bëjnë atë hebre, të krishterë ose zoroastrian.”
Çdo fëmijë lind në mënyrë të natyrshme, i përshtatshëm në ndërgjegje për ta besuar Allahun. Me këtë gjendje, ai është si një letër krejt e pastër mbi të cilën nuk është shkruar asgjë. I përshtatshëm për t’u shkruar mbi të edhe poezitë më marramendëse, edhe shkrimi më i bekuar!
I tillë lind fëmija, po pastaj, ç’bëhet? E ëma, i ati, i ungji, daja, të gjithë ata që ushtrojnë ndikim mbi të nga rrethi më i largët gjer te rrethi më i afërt i mjedisit të tij, e shndërrojnë atë në hebre, krishter ose zoroastrian. Po qe se duam ta shprehim çështjen sipas ditëve tona, e shndërrojnë në komunist, në mason, në kapitalist; e thënë me fjalë të tjera, e fusin në shumë rrugë të tjera jashtë fesë së Allahut dhe e fëlliqin.
Çdo natyrë e pastër e ndjen në ndërgjegje zërin e këtij dëshmimi. Pavarësisht fazës të ekzistencës që i përket kjo marrëveshje, ne e ndjejmë atë në çdo kohë në thellësitë e shpirtit tonë. Prandaj ne e quajmë ndërgjegjen një ndër katër bazat e përgjithshme që na e përshkruajnë Zotin dhe e pranojmë ndërgjegjen argument më vete të ekzistencës së Zotit.
Gjithësia është një libër; ajo na tregon për Allahun.
Kurani është një libër; ai na tregon për Allahun.
Profeti ynë është një libër; si një argument folës, ai na tregon për Allahun.
Por është edhe një libër i pazë, i thellë, që nuk thotë gënjeshtër: ndërgjegjja; përtej librave, mendimeve, natyrës. Me ndërgjegjen e kanë lidhur njohjen e Zotit filozofë të tillë si Kanti dhe Bergsoni. Ky dëshmitar që ka thënë “po” për Zotin në aktmarrëveshjen e lidhur mes Zotit dhe njeriut, është një argument i tillë që, në fakt, për atë që mundet ta kapë, nuk ka më nevojë për asnjë argument tjetër. Ndërgjegjja është e pamundur të kënaqet me gjë tjetër veç Zotit. Ndërgjegjja që do të thotë njohje, arrin kënaqësinë, prehjen dhe qetësinë vetëm pasi e njeh Zotin. Ja pra, çdo fëmijë që lind, vjen në botë bashkë me një dëshmitar të tillë!
Prirja jonë është për ta kuptuar pikërisht në këtë mënyrë thënien se “kush e njeh veten, e njeh Zotin”. Ai që kupton nga gjuha e ndërgjegjes, është dhe ai që e njeh Zotin.
Ndërsa prisja një lajm që përtej,
Perdja u ngrit dhe unë e njoha unin tim…
Ideja se “kush e njeh veten, e njeh Zotin”, e ngjitur në pikën kulmore me vargjet e mësipërme, pothuajse është sistematizuar me idenë e Nijazi Misriut në vargjet në vijim:
Ndërsa unë e kërkoja jashtë, në rrethinë,
Ai paska qenë shpirt brenda shpirtit tim…
Dhe miliona të urtë kanë kapërcyer rrugë pa anë e pa fund nën prijësinë e këtij libri enigmatik!
Kur kjo e vërtetë e madhe e ndjesisë hyjnore me cilësinë e saj që zgjidh çdo vështirësi, na lind në ndërgjegje, ne shohim vetë të hapet atje parajsa me të gjitha variacionet e saj.
Çdo njeri, kur vjen në botë vjen bashkë me një udhëzues të tillë që e ngjit atë në maja të tilla. Por i padituri i dhënë tejet pas materies dhe që e kërkon Zotin në laborator, meqë i mbyll veshët ndaj zërit të ndërgjegjes, meqë nuk e vë në punë ndërgjegjen, madje e verbon, e ndryshk atë, nuk do ta njohë dot këtë udhëzues me fytyrën e tij të vërtetë dhe nuk do të përfitojë dot prej tij aq sa ç’duhet përfituar.
Marrëveshja e parë mes Zotit dhe njeriut trajtohet dhe shtjellohet në shumë hadithe profetike. Hadithi i përcjellë nga veçanërisht afro 30 sahabë, ndër të cilët janë edhe të zgjedhurit, si Hz. Aliu, Ebu Said el-Hudri, Thuraka b. Maliku, Hz. Aishja, Abdullah b. Omeri, Abdullah b. Abasi, Abdullah b. Mesudi, Abdullah b. Amri, e komentojnë kështu ajetin që cituam më sipër: “Allahu (xh.xh.) ia fërkoi kurrizin Ademit dhe prej aty u derdhën të gjithë pasardhësit e Ademit. Dhe Allahu (xh.xh.) mori fjalë prej tyre.”
6. Në një hadith tjetër të përcjellë nga të njëjtit sahabe, Profeti ynë paqja qoftë mbi të! thotë kështu:
“I ulëti është i ulët qysh në barkun e nënës, edhe i larti është i lartë qysh në barkun e nënës.”
Po, qysh në barkun e nënës Marksit i është vënë vula e “djallit me fytyrë njeriu që ka për ta trazuar njeriun”. Personalitete që na ka bërë dritë në shek. XX si Hasan el Bena, Sejid Kutub, Nedvi, etj,; Bediuzzamani që me emrin, famën dhe metodën e tij në përfaqësoi këtë mendim në Turqi, si dhe shumë të tjerë si ta, janë nderuar me vulën e të lartit qysh në barkun e nënës.
Sigurisht, i larti dhe i ulëti përcaktohen si të tillë qysh kur ndodhen në barkun e nënave të tyre. Por ky përcaktim dhe shkrimi i tij nuk bëhen pa u llogaritur vullneti i atij njeriu, urrejtja dhe neveria e atij njeriu ose, krejt e kundërta, dhembshuria dhe bujaria e atij njeriu.
7. Në një hadith gjithashtu të pranuar njëzëri, Profeti Muhamed paqja qoftë mbi të! na përcjell një bisedë të zhvilluar mes Profetëve Adem dhe Musa paqja qoftë mbi ta! Kjo ngjarje është e lidhur nga afër me temën tonë, përsa i përket sqarimit të çështjes së shkrimit.
“Hz. Ademi me Hz. Musain (a.s.) takohen ballë për ballë. (Ky takim është një tablo që i përket botës së shëmbëllimit.) Hz. Musa i thotë Hz. Ademit: Ti je babai ynë, Ademi. Ti na shkaktove humbje, sepse u bëre shkaktar i nxjerrjes sonë nga Xheneti!
Hz. Ademi i jep këtë përgjigje: Kurse ti je Musai. Allahu të zgjodhi, të bëri të lartë dhe të dha Teuratin. Megjithëkëtë, ti po më dënon mua për një vendim të dhënë për mua dyzet vjet para se të krijohesha!”
I Dërguari i Allahut ndaloi këtu dhe tha tri herë: “Ademi doli fitues mbi Musain!”
Specifikës së daljes fitimtar të Ademit (a.s.) në debat me Musain (a.s.), të parët i kanë bërë shumë shpjegime dhe komente qysh në krye të herës. Përmbledhja e thënieve të tyre është kështu:
- Fitorja iu dha Hz. Ademit meqë ishte i ati i Hz. Musait.
- Hz. Ademi dhe Hz. Musai kanë pasur ligjshmëri të ndryshme. Ajo që përbën faj sipas ligjshmërisë së njërit, mund të mos përbëjë faj sipas ligjshmërisë së tjetrit. Prandaj Hz. Ademi ka dalë fitues.
- Xheneti nuk është vend i përgjegjësive, kurse bota është vend përgjegjësish dhe prove. Hz. Ademi në Xhenet nuk ishte përgjegjës. Mirëpo Hz. Musai foli me një parim që i përkiste kësaj bote. Prandaj Hz. Ademi u pranua si fitues.
- Hz. Ademi deshi të tregonte se e mira dhe e keqja janë prej Allahut dhe kjo është e drejta. Prandaj u konsiderua fitues…
Të gjitha këto kundërpërgjigje nuk janë të peshueshme e të matshme. Por ne, duke u nisur nga respekti që kemi për të parët, nuk do ta bëjmë kritikën e tyre. Por as nuk do të kalojmë pa e shënuar edhe një urtësi të hollë të shprehjeve dhe deklaratave të bekuara të Profetit tonë.
Së pari, ky hadith na flet për një çështje enigmatike mbi kaderin. Shkrimi i çdo gjëje është bërë para se ajo gjë të ndodhë.
Së dyti, ballafaqon thëniet e Ademit (a.s.) me thëniet e Musait (a.s.) dhe pastaj shënon fitoren e Ademit.
Duke thënë se “Ademi doli fitimtar mbi Musain”, Profeti nuk thotë se mendimi i Musait (a.s.) është i gabuar. Ndoshta tërheq vëmendjen se pikëpamja e Ademit (a.s.) është më e gjerë dhe përfshirëse.
Në kader ka dy aspekte. I pari është ai që tregon se çdo gjë është e njohur dhe e përcaktuar nga Zoti, se të gjitha gjërat janë paracaktuar. Ky aspekt i kaderit ka të bëjë me Zotin. Kurse aspekti i dytë ka lidhje me vullnetin e njeriut.
Ja pra, Musai (a.s.) e ka vlerësuar çështjen e nxjerrjes së Ademit (a.s.) nga Xheneti duke marrë për bazë vetëm aspektin e kaderit, që ka lidhje me vullnetin e njeriut dhe është shprehur nga ky këndvështrim. Kurse Ademi (a.s.) e ka parë çështjen edhe nga këndvështrimi i vlerësimit dhe paracaktimit të Zotit, edhe nga këndvështrimi i vullnetit të njeriut dhe, në një aspekt, është shprehur sipas pozicionit të përgjithshëm. Dhe për shkak të shikimit të çështjes në këtë mënyrë, Hz. Ademi ka dalë fitues mbi Hz. Musain.
Megjithëse nuk ka trup të jashtëm, vullneti i njeriut, meqë është shkak për aktin krijues të Zotit, është njoftim për gabimet e bëra. Këtë kriter na e jep ajeti kuranor që thotë:
“Të gjitha të mirat që të gjejnë, janë nga Allahu, kurse të gjitha të këqijat, nga vetja jote!”
Nga ana tjetër është “dëshira hyjnore”. Njeriu nuk mund të dëshirojë gjë tjetër veç asaj që dëshiron Allahu. Këtë mësim na e jep ajeti kuranor që thotë:
“Ju mund të dëshironi vetëm atë që dëshiron Allahu!”
Allahu është një Gjykatës Absolut i tillë që të gjitha vullnetet i përmbys dhe vendos siç ka për të vendosur vetë!
Gjëja që ju i thoni “vullneti im” s’është gjë tjetër veçse një lugë ujë që vetëm kur përzihet në oqean, del në shesh se për ç’vlen. Në vetvete, ai është një hiç. Por Allahu (xh.xh.) e ka ngritur këtë botë mbi këtë hiç dhe atëherë vullneti që është hiç, ka fituar vlerë.
Çështja e kaderit duhet parë në një mënyrë të tillë të gjithanshme. Ky vështrim është një cilësi vështrimi që e përfaqëson pozitën e përgjithshme. Ajetet si më poshtë janë të tillë që e ndriçojnë këtë çështje:
“Pa dyshim, ky Kuran është këshillë. Kush dëshiron, le t’ia vërë veshin! Por atij ia vënë veshin vetëm ata që do Allahu. Ai është më i denji për t’u pasur frikë dhe më kompetenti për të falur!”
Atyre që thonë “unë nuk veproj, unë dëshiroj”, Imam Gazaliu u jep këtë përgjigje: “Mirë, po dëshirimin, kush e jep?”
Ne jemi përgjegjës, bëjmë sikur veprojmë e kryejmë punë. Por kufirin e përgjegjësisë sonë e di vetëm Allahu që na e ka dhënë këtë përgjegjësi.
Ai na ka dhënë diçka që mund të bëhet mbështetje për të mirën dhe për të keqen, por është e paqartë nëse kjo gjë është ana e copës apo astari…
Mirëpo shihet se mbi këtë gjë enden atllase syverbuese dhe zotëruesit të kësaj gjëje i vihen kurora mbretërore! Po kjo gjë, me një aspekt është asgjë, kurse me një aspekt tjetër, shumë gjë. Një mënyrë e tillë të menduari është domosdoshmëri e tërësisë së çështjes. Kush e trajton çështjen me të dy aspektet, e ka trajtuar temën e kaderit në mënyrë të plotë e shteruese. Kurse ata që nuk e trajtojnë çështjen kështu, janë bërë ose xhebri ose mutezili.
Është një libër i shkruar. Krahas këtij libri, cilësia e të cilit është e panjohur për ne, është edhe një libër tjetër me cilësi të panjohur për ne, që na është varur në qafë. Është Allahu që e krijon edhe të mirën, edhe të keqen, por Ai e pëlqen të mirën, kurse nuk e pëlqen të keqen. Është njeriu që e kërkon të keqen. Allahu nuk do që njeriu të kryejë të keqen, por kur e kërkon njeriu, edhe Allahu e krijon.
8. Po deshët, tani le të parashtrojmë disa shembuj që do ta konkretizojnë këtë specifikë.
“Ju dhe ata që adhuroni përveç Allahut, jeni lënda djegëse e Xhehenemit, aty do të hyni!”
Kur u zbrit ky ajet, politeistëve iu morën mendtë. Sepse ajeti, duke iu drejtuar atyre, u thoshte kështu: Ju dhe të gjithë idhujt që i madhëroni, të gjitha totemet që u kushtoni vlera duke i fryrë dhe përkëdhelur, s’jeni gjë tjetër veçse lëndë djegëse e Xhehenemit.
Këto shprehje godisnin drejtpërsëdrejti dhe menjëherë të 360 idhujt me të cilët e kishin mbushur Kaben politeistët, kurse këta idhuj ishin nderi dhe krenaria e tyre. Kurani i kërcënonte ata me zjarrin e Xhehenemit. Ata nuk mund të qëndronin në heshtje. Patjetër që duhet të thoshin diçka përballë këtij kërcënimi dhe kësaj sfide! Por ishin të pashpresë, sepse nuk gjenin në vetvete forcë për t’i dhënë përgjigje Kuranit!
Më vonë u erdhi në mendje Ibni Zibera. Këtë njeri me logjikë të thatë por me fuqi bindëse shumë të madhe, e dërguan te i Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të!. Dhe e paralajmëruan me forcë: “Shiko, duhet patjetër t’ia mbyllësh gojën; nderi dhe dinjiteti ynë është në dorën tënde!”
I mjeri Ibni Zibera, siç ia thoshte mendja, do të bënte lojë logjike. Ai e pyeti të Dërguarin e Allahut paqja qoftë mbi të!: “A për të gjithë idhujt e pate ti fjalën kur the “ju dhe idhujt tuaj jeni lënda djegëse e Xhehenemit”? I Dërguari i Allahut iu përgjigj: “Po!” Atëherë, Ibni Zibera i thotë: “Krishterët e quajnë Isanë bir të Allahut, po kështu, hebrenjtë e quajnë Uzejrin bir të Allahut dhe i shohin ata si zotër. Ka edhe që i quajnë engjëjt vajza të Allahut. Tani, sipas thënies tënde, edhe ata do të hyjnë në Xhehenem?”
Ai donte ta mundte të Dërguarin e Allahut paqja qoftë mbi të! me logjikë dhe ta bënte të heshtte. Por menjëherë zbriti ajeti i mëposhtëm si përgjigje për të:
“Ata për të cilët janë shkruar gjëra të mira si shpërblim për bëmat e tyre, do të mbahen larg nga Xhehenemi!”
Ata njerëz që nuk e kanë ndyer veten me fëlliqësitë e kësaj bote, janë larg nga Xhehenemi. Engjëjt që nuk e harrojnë për asnjë çast nga lindja gjer në vdekje adhurimin ndaj Allahut, janë larg nga Xhehenemi.
Mesihu (a.s) i ardhur në botë me titullin “Shpirti i Zotit” si frymë hyjnore, që u ka fryrë njerëzve jetë e i ka ngjallur zemrat e vdekura, dhe profeti i lartë i Allahut, Uzejri (a.s), janë larg nga Xhehenemi sa ç’janë larg pafillimi me pambarimin.
Ata që kanë rënë në mendime e bindje të gabuara për ta, vetëm kokën e vet kanë për të ngrënë. Sepse profetët dhe engjëjt janë qenie të zgjedhura, për të cilët është shkruar vendimi për një fund të mirë. Kjo shprehje e ajetit është edhe aspekti i çështjes që ka lidhje me temën tonë.
9. Abdurrahman b. Avf tregon:
“Një radhë më kishte rënë të fiktë dhe i kisha humbur ndjenjat. Menjëherë, m’u shfaqën pranë dy persona me pamje dhe qëndrim të tmerrshëm. Më kapën për duarsh dhe filluan të më tërheqin zvarrë në një drejtim të caktuar. “Ku po më çoni?”, i pyeta. “Po të çojmë te Personi i Shenjtë e i Besueshëm se do të japësh llogari!”, m’u përgjigjën. Ndërsa ata po më çonin në këtë gjendje, doli përballë një njeri dhe i pyeti ata për mua: “Ku po e çoni këtë?” Ata i dhanë të njëjtën përgjigje: “Po e çojmë te Personi i Shenjtë e i Besueshëm se do të japë llogari!” Njeriu i kundërshtoi duke u thënë: “Jo, këtë s’mund ta çoni, sepse ai është një njeri për të cilin është shkruar mirë qysh në bark të nënës! Ai nuk mund të nxirret para Personit të Shenjtë e të Besueshëm!” Atëherë unë erdha në vete!..”
Në një hadith të cilin më tej do të përpiqemi ta shpjegojmë me hollësi, Profeti ynë paqja qoftë mbi të! thotë duke e ndriçuar hadithin e treguar nga Abdurrahman b. Avfit kështu: “...Mbetet vetëm një pëllëmbë që robi të hyjë në Xhehenem, por, meqë për të është shkruar mirë, ai kryen punën që u përket njerëzve të Xhenetit dhe hyn në Xhenet!” Abdurrahman b. Avfi ishte një ndër dhjetë vetët e përgëzuar me Xhenet. Kurse specifika mbi të cilën u përqendruam ne këtu, është shkrimi mbi personin.
10. Amir b. Sa’d na e përcjell kështu një ngjarje lidhur me të atin, Sa’d b. Ebi Vakas:
Duke kaluar nëpër njërin prej sokakëve të Kufes, im atë sheh njerëz të mbledhur mbi kokën e dikujt që po e dëgjonin. Im atë bëhet kureshtar dhe afrohet. Njeriu po thoshte pa pushim fjalë fyese për Hz. Aliun, Zubejr b. Avamin dhe Talha b. Ubejdullahun (Zoti qoftë i kënaqur prej tyre). Kurse të tjerët rrinin dhe e dëgjonin. Im atë i thotë personit: “A do ta mbyllësh gojën, apo të të mallkoj?” Duke u bërë edhe më i ashpër e fyes, personi i përgjigjet: “Mos po më kërcënon?”
Shumë i mërzitur, im atë largohet prej aty, shkon në shtëpi, merr abdes dhe fal dy rekate namaz. Pas namazit ngre duart për lutje dhe lutet kështu:
“Po qe se ata të cilët pak më parë i shau e i fyeu ai person janë njerëz për të cilët është shkruar mirë, trego një provë e një shenjë që të mos ndodhin fjalë e biseda të tilla për ta, kurse të tjerët të marrin mësim!”
Nuk kishin kaluar as dy minuta, kur një deve që nuk u kuptua se nga doli, u sul drejt grupit të njerëzve dhe u lëshua mbi personin që po fliste. Njerëzit përreth dëgjuan vetëm një klithmë dhe e panë të shtrirë personin përtokë pa jetë e të bërë copë-copë. Të tmerruar nga ngjarja, njerëzit përreth nisën të vrapojnë për te shtëpia e Sa’d b. Ebi Vakasit duke thirrur: “O Eba Is’hak, o Eba Is’hak!” Kurse ai, ndoshta, po mendonte: “Bëra mirë, apo keq?”
Për ta ishte shkruar mirë. Për Hz. Aliun ishte thënë “Trim mbi trima”, “Mbret i trimave”, “Dhëndër i Profetit”, dhe ishte dhënë vendim i mirë.
Në Uhud, Hz. Talhai me krah të thyer e kishte mbrojtur të Dërguarin e Allahut paqja qoftë mbi të! dhe kishte merituar konsideratën e Profetit që kishte thirrur: “Vraponi në ndihmë të Ebu Talhait!”
I Dërguari i Allahut paqja qoftë mbi të! pati thënë kështu për Zubejrin (r.a): “Çdo profet ka një dishepull. Dishepulli im është Zubejr b. Avami!” Kështu, Zubejr b. Avam ishte një trim për të cilin ishte lajmëruar e gjithë bota se ishte dishepull i të Dërguarit të Allahut!
Edhe Sad b. Ebi Vakas që, duke mos i duruar dot fjalët e këqija që dëgjoi për ta, bëri lutje, ishte i biri i dajës së të Dërguarit të Allahut paqja qoftë mbi të! Në Uhud, duke i thënë të gjuante me shigjeta, i Dërguari i Allahut i pati thënë kështu: “Gjuaj, t’u bëfshin kurban nënë e babë!” Çdo lutje që bënte Sad b. Ebi Vakas, i pranohej patjetër. Prandaj të gjithë dridheshin nga frika e mallkimit të tij. Ja pra, të gjithë këta ishin njerëz për të cilët ishte shkruar mirë.
Pra, ata do të hynin brenda nëpër portën e mëshirës pa trokitur, do të përballeshin me konsideratën hyjnore dhe, të shoqëruar me buzëqeshje, do të çoheshin në Xhenet!
Çfarëdo që të përpiqet të bëjë njeriu, nuk do të bëjë dot gjë tjetër veç asaj që është shkruar për të, vetëm se ky shkrim nuk duhet vlerësuar si një masë imponuese e jashtme që e detyron për të vepruar në një mënyrë të caktuar. Ashtu siç e thamë me këmbëngulje edhe më lart, Zoti e ka shkruar librin e njeriut sipas diturisë së Tij së përjetshme, pra duke e ditur përjetësisht që më parë se ç’ka për të bërë njeriu. Gjendja s’është e ndryshme as për ata, për të cilët është dhënë vendim me përfundim të mirë. Allahu (xh.xh.) ka bërë për ta një vlerësim të bukur dhe ka dhënë një vendim të mirë, pikërisht sepse i ka ditur punët e mira që do të bënin ata me vullnetin e tyre. Sepse Allahu është njohësi i së fshehtës. Është vetëm Ai që i di të gjitha gjërat e hapura e të fshehta. Dhe i di para se të krijohej qenia. Dhe faktin që i di, e tregon me shkrimin në librin e kaderit. Pastaj njeriu i bën një e nga një ato që ka për të bërë ashtu siç i di Zoti. Atëherë, edhe engjëjt i shkruajnë bëmat e tij në librin e punëve të tij. Librat shfaqen si identikë të njëri-tjetrit. Zoti na bashkoftë me grupin e njerëzve për të cilët ka shkruar mirë! Amin!
Shënimet
- 1.En’am, 59.
- 2.Junus, 49.
- 3.Neml, 75.
- 4.Jasin, 12.
- 5.Buruxh, 21-22.
- 6.Mulk, 25-26.
- 7.Ra’d, 8-10.
- 8.Hixhr, 21.
- 9.Rrahman, 7.
- 10.Buruxh, 16.
- 11.Saffat, 96.
- 12.Nisa, 79.
- 13.Isra, 13.
- 14.Buhari, Fedailu As’habi Nebi, 17.
- 15.Muslim, Munafikun, 43-47; Buhari, Menakib, 27.
- 16.Buhari, Vudu, 46, 32; Menakib, 25, Eshribe, 31; Muslim, Zuhd, 74, Fedail, 4-6.
- 17.Saffat, 96.
- 18.Ibni Maxhe, Mukaddime, 10; Musned, II/86, 125, V/407.
- 19.Hadid, 22.
- 20.Muslim, Kader, 16.
- 21.Ebu Davud, Sunnet, 16.
- 22.Tirmidhi, Kijamet, 59; Musned, I, 293, 303/307.
- 23.* Gjashtë Librat. Bëhet fjalë për përmbledhjet më të sakta të haditheve, përkatësisht: Sahihu Buhari, Sahihu Muslim, Suneni Tirmidhi, Suneni Nesai, Suneni Ebu Davud, Suneni Ibni Maxhe. (shën i red.)
- 24.Buhari, Tehaxhxhud, 21; Ezan, 155.
- 25.Në origjinal, me radhë: teuhidi uluhijet, teuhidi sifat dhe teuhidi ef’al.
- 26.Lejl, 5-10.
- 27.Buhari, Tefsir (92) 7, Kader, 6, Tevhid, 54; Muslim, Kader, 6-8.
- 28.Ahmed b. Hanbel, IV, 181.
- 29.Mudeththir, 17.
- 30.Mudeththir, 26-30.
- 31.Tirmidhi, Kader, 8; Ahmed b. Hanbel, II, 167.
- 32.Infitar, 13-14.
- 33.Kehf, 49; Xhathije, 29; Kaf, 18; Infitar, 11-12.
- 34.Në origjinal: “Belá”.
- 35.Araf, 172-173.
- 36.A’raf, 172.
- 37.Po aty.
- 38.Buhari, Xhenaiz, 93; Ebu Davud, Sunnet, 17; Tirmidhi, Kader, 5.
- 39.Keshfu’l-Hafa, II, 343-344.
- 40.Musned, I, 272.
- 41.Hejthemi, Mexhmau Zeuaid, VIII, 193.
- 42.Buhari Tefsir (20) 1, 30 Kader 11, Enbija 31, Tevhid 37; Muslim, Kader, 13.
- 43.Nevevi, Sherhi Muslim, XVI, 440-442.
- 44.Nisa, 79.
- 45.Insan, 30.
- 46.Mudeththir, 54-56.
- 47.Enbija, 98.
- 48.Enbija, 101.
- 49.Ibni Kethir, Tefsiru’l-Kur’ani’l-Adhim, V, 374-375.
- 50.Buhari, Kader, 1; Muslim, Kader, 1.
- 51.Ibni Kethir, el-Bidaje ue’n-Nihaje, IV, 33-34.
- 52.Buhari, Xhihad, 40, 41, 135; Fedailu’s-Sahabe, 13; Megazi, 29; Muslim, Fedailu’s-Sahabe, 48.
- 53.Buhari, Xhihad, 80; Muslim, Fedailu’s-Sahabe, 41, 42.
- 54.Tirmidhi, Menakib, 26.